Asosiy ma’lumotlar
- Manoa Duwai 2009-yilda qishloqni muhofaza qilinadigan zona tashkil etishga ko‘ndirgan, zona keyinchalik 280×240 m gacha kengaytirilgan
- Yoshlar guruhi 2023-yilda 18 000 marjon va 10 000 mangr ekgan
- Suv 39°C gacha qiziganidan so‘ng marjonlarning taxminan 20% — issiqlikka chidamli «super-marjonlar» omon qolgan
Akulalar o‘n yillar o‘tgach qaytishi
O‘n yillar davomida yo‘q bo‘lganidan keyin akulalar birinchi marta Fiji Naidiri qishlog‘i yaqinidagi rifga qaytdi — jamoa an’anaviy baliq ovlash yerlarini muhofaza ostiga oldi va minglab marjonlar ekdi. AFP ma’lumotiga ko‘ra, yirtqichlarning qaytishini ko‘rgan Manoa Duwai ko‘z yoshlarini to‘xtata olmaganini tan oldi. «Hamma narsa qayta boshlanganda — turli baliq turlari, umurtqasizlar, hammasi qaytdi — men butun qishloqdagi eng baxtli odam edim», — dedi u.
Boshlanish: 2009-yildan muhofaza qilinadigan zona
2009-yilda Duwai qishloqdo‘shlarini Fiji marjonli sohilidagi an’anaviy baliq ovlash yerlarida muhofaza qilinadigan zona tashkil etishga ko‘ndirdi. Bunga tashvishli ovlar sabab bo‘ldi: uning so‘zlariga ko‘ra, kattaligi kaftga teng baliqni ushlash kamdan-kam nasib etardi. Dastlabki zona rif ichida 30 ga 40 metr maydonni egallagan. Natijalar tez ko‘rindi: yirik baliq muhofaza zonasiga joylashdi va qo‘shni suvlarga tarqala boshladi. Keyinchalik qishloq zonani 280 ga 240 metrga kengaytirdi, yonida esa «muzlatgich» deb nomlangan — zaxiralarni tiklash uchun vaqtincha ovdan yopilgan maydon yaratildi.
Yoshlar marjonlar va mangrlarni ekmoqda
2011-yilda 147 kishidan iborat qishloq «tabu-zona» deb ataladigan hududni boshqarish uchun yoshlar guruhini tuzdi. Unga 21 yoshli Joseva Kunagado rahbarlik qiladi. Faqat 2023-yilda guruh 18 000 marjon va 10 000 mangr ekdi. «Boshlaganimizda biz kichik bolalar edik, — dedi Kunagado. — Biz bochkalarni olib, ularni yarmiga bo‘laklab, arqam bog‘lab tortardik. Marjonlar uchun yigirma daqiqa yurish, qaytib kelib va ekishga to‘g‘ri kelardi». Uning so‘zlariga ko‘ra, o‘zgarishlar sezilarli bo‘ldi, endi qishloqqa sayyohlar, tadqiqotchilar va universitet talabalari kelmoqda.
«Super-marjonlar» 39°C gacha qizishdan omon qoldi
Duwai so‘zlariga ko‘ra, shu yil boshidagi issiqlik to‘lqini davomida suv harorati 39°C gacha yetdi va ekilgan minglab marjonlarning aksariyati rangini yo‘qota boshladi. AFP qayd etishicha, bunday haroratda marjonlar odatda halok bo‘lishi kerak edi, biroq Duwai so‘zlariga ko‘ra, taxminan 20% omon qoldi — ularni «super-marjonlar» deb atashadi. «Bizda endi qolgan yagona marjonlar — shu 38, 39 darajadan omon qolganlar», — dedi u. Muhofaza qilinadigan zona endi bunday yuzlab issiqlikka chidamli marjonlarga boshpana bo‘lib, ular qishloqni dengizning keyingi isib o‘lishi oqibatlaridan himoya qilishi mumkin.
Chuqurroq suvlarga ko‘chirish
Duwai xabar berishicha, Naidiri endi issiqlikka chidamli marjonlarni poytaxt Suva yaqinidagi chuqurroq va salqin suvlarga ko‘chirib ekmoqda, ularni kelajakdagi issiqlik to‘lqinlaridan himoya qilish maqsadida. Qishloq tajribasi xalqaro e’tirofga sazovor bo‘ldi: uni dengiz ekotizimini muhofaza qilish modeli sifatida ham, issiqlikka chidamli marjonlarning xususiyatlari bilan qiziqadigan olimlar va xayriya tashkilotlari ham o‘rganmoqda.
