Asosiy ma’lumotlar
- 2024-yilda O‘zbekistonda sut bezining rak kasalligining 4793 yangi holati va 2085 o‘lim qayd etilgan (Rakni o‘rganish xalqaro agentligi ma’lumotlari).
- Skrining uchun mammograflar soni 31 tadan 51 taga oshdi; 45–65 yoshdagi ayollar har ikki yilda mammografiyadan bepul o‘tadi (№402-sonli qaror).
- Mutaxassislarni ogohlantirishicha: shifokorlar o‘rniga tabiblarga murojaat qilish vaqt yo‘qotishga va kasallikning kechki bosqichlariga olib keladi.
Statistika va maqola uchun asos
Sut bezining raki ayollar orasida eng keng tarqalgan rak turi bo‘lib, O‘zbekistonda undan ko‘plab o‘lim holatlari qayd etiladi. Rakni o‘rganish xalqaro agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yilda mamlakatda 4793 yangi kasallik holati qayd etilgan, 2085 ayol vafot etgan. Sut bezining rak kasalligi haqida xabardorlik oyi munosabati bilan Gazeta muxbiri Miolim Isajonov ikki mutaxassis bilan suhbatlashdi: 2012-yildan buyon Respublika ixtisoslashtirilgan ilmiy-amaliy tibbiyot onkologiya va radiologiya markazida faoliyat yurituvchi, fan nomzodi (PhD), onkomammolog va jarroh Lola Zoqirova hamda prezident huzuridagi Strategik rivojlanish va islohotlar agentligi loyiha idorasida ishlaydigan, tibbiyot fanlari nomzodi, jamoat salomatligi bo‘yicha xalqaro ekspert akusher-ginekolog Dilfuza Aniyozova.
Simptomlar, xavf guruhlari va merosiylik
Zoqirovaning so‘zlariga ko‘ra, kasallikning asosiy belgilari: ko‘krakdagi zichlanish yoki tugun, qizarish va shishish, so‘rg‘andan ajralma chiqishi (shu jumladan qonli), uzoq davolanmaydigan teri yaralari. Erta bosqichlarda simptomlar bo‘lmasligi mumkin, shuning uchun o‘zini yaxshi his qilsa ham muntazam tekshiruvdan o‘tish muhim. Shifokor 15 yillik amaliyotida turmush qurmagan qizlarda bu kasallikka duch kelmagani, uning eng yosh bemori 25 yoshda bo‘lganini aytdi. Kasallik ko‘proq 30–45 yoshdagi ayollarda, asosan tug‘gan ayollarda uchraydi; ba‘zi hollarda ko‘krak suti bilan emizishdan bosh tortish ham xavfga ta’sir qiladi. Erkaklarda kasallik kamdan-kam aniqlanadi — uning kuzatishlariga ko‘ra, kasalxonasida yiliga bir-ikki holat. Xavf omillari: merosiy moyillik, gormonal o‘zgarishlar, semizlik (yog‘ to‘qimasi estrogen ishlab chiqaradi), 30 yoshdan keyin birinchi tug‘ish, shifokor buyurmasidan gormonal preparatlarni qabul qilish. Zoqirova xavf omilining mavjudligi rak rivojlanishini majburiy anglatmasligini ta’kidladi. Merosiylikni genetik tekshirish mumkin — BRCA1 va BRCA2 genlarini test qilish sut bezi va tuxumdon raki xavfini oshiradigan mutatsiyalarni aniqlashga yordam beradi; shu bilan birga ijobiy natija kasallikni kafolatlamaydi, salbiy natija esa xavfni istisno qilmaydi. U shuningdek sog‘lom ovqatlanish, jismoniy faollik, qayta ishlangan go‘sht va yengil yeyiladigan snaklarni o‘rtacha iste’mol qilishni tavsiya qildi hamda uzoq muddatli stressning zararini qayd etdi.
Mamlakatdagi vaziyat va skrining
Zoqirova ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilda dispanser hisobiga sut bezi raki bilan og‘rigan taxminan 26 ming ayol olingan — 100 ming ayolga 12,9. Avval bemorlarning aksariyati uchinchi va to‘rtinchi bosqichlarda murojaat qilgan; hozir erta tashxis imkoniyatlari kengaymoqda va bemorlarning 50,8 foizida kasallik ikkinchi bosqichda aniqlangan. Aniyozova prezidentning 2025-yildagi №402-sonli qarori qabul qilinishidan oldin jihozlanish va mutaxassislarning tayyorgarligi o‘rganilganini aytdi. Dastur boshlanishida mamlakatda 31 ta mammograf bo‘lgan, hozir 51 ta; qo‘shimcha 14 ta apparat o‘rnatilgan, agentlik esa yapon ishlab chiqarishidagi beshta zamonaviy statsionar mammografni xarid qilish va o‘rnatishga ko‘maklashgan — Qo‘ng‘irot tumanida, Andijonda, Termizda, Urganchda va Ishtixon tumanida. Maqsad — tekshiruvlarni aholiga yaqinlashtirish. Mammologlar yetishmasligi muammosi malakani oshirish orqali hal qilinmoqda: Respublika onkologiya markazining Zoqirova kirgan 13 nafar mutaxassisi AQShning Yuta shtatidagi Xantsman onkocenterida malaka oshirib, xususan, biopsiya va zararlangan limfa tugunlarini olib tashlashni o‘rgangan, shuningdek, davolashda multidisiplinar yondashuv joriy etilmoqda. №402-sonli qarorga ko‘ra 45–65 yoshdagi ayollar har ikki yilda mammografiyadan bepul o‘tadi; 45 yoshgacha bo‘lgan ayollar markaziy poliklinikalarda sut bezlarining bepul UTT (UZI) tekshiruvidan o‘tishi mumkin. Tuman poliklinikalarida onkologiya kabinetlari tashkil etilgan, skrining reyistri yuritiladi, shubhali o‘zgarishlar aniqlanganda bemor viloyat onkocenteriga yo‘naltiriladi — Toshkentga borish shart emas.
Kech murojaat va tabiblar
Zoqirova ayollarning tabiblarga murojaat qilishini eng og‘riqli muammolardan biri deb atadi. Bemorlar kichik tugunni sezib, tabibga boradi, malhamlar va giyohlardan foydalanadi, bu vaqt ichida o‘sma o‘sadi va teriga o‘sib kiradi. Tabiblar buni «yomon hujayralarning chiqishi» deb tushuntiradi, xolos, bunday o‘zgarishlar kasallikning rivojlanishidan dalolat berishi mumkin. Shifokor tugun aniqlanganda tabiblarda vaqt yo‘qotmaslik va darhol malakali mutaxassisga murojaat qilishga chaqirdi. Kech murojaat qilishning boshqa sabablari orasida ximioterapiya va soch to‘kilishidan qo‘rqish (bu odatda vaqtinchalik bo‘ladi), atrofdagilar va er munosabati haqidagi xavotirlar, moliyaviy qiyinchiliklar va qarindoshlarning qarshiligi bor — ba‘zi ayollar eri yoki qaynonasining taqiqlariga, to‘ylarga va uy ishlariga ishora qiladi. Aniyozova qo‘shimcha qilishicha, agentlik №402-sonli qaror ijrosini monitoring qilish chog‘ida uzoq hududlarda yashovchi ayollarning mammografiyadan qo‘rqishi — ba‘zilari bepul tekshiruvda ham «kasallik topishlaridan» qo‘rqishini aniqlagan. U, shuningdek, paxta va don maydonlarida ishlaydigan ayollarga pestitsidlar bilan aloqani kamaytirish va himoya vositalaridan foydalanishni tavsiya qilib, ba‘zi pestitsidlar va sut bezi raki xavfi o‘rtasidagi bog‘liqlik haqidagi Kolumbiya universitetining uzoq muddatli tadqiqotiga ishora qildi.
«Andjelina Joli effekti» va davolash
Zoqirova «Andjelina Joli effekti» tushunchasini tushuntirdi: aktrisaning buvisi, onasi va xolasi rakdan vafot etgan; BRCA1 va BRCA2 genlaridagi o‘zgarishlarni aniqlagan genetik testdan so‘ng u profilaktik maqsadda sut bezlari to‘qimasini olib tashlashni tanlagan. Shifokor bunday qaror psixologik og‘ir ekanini, profilaktik jarrohlik har bir ayolga tavsiya etilmasligini va masala genetik testlar, individual xavf va mutaxassislar konsultatsiyasi asosida hal qilinishi kerakligini ta’kidladi. Erta tashxis davolash hajmini ham o‘zgartiradi: avval kechki bosqichlarda ko‘krakni to‘liq olib tashlashga to‘g‘ri kelgan, hozir mammografiya skriningi tufayli ko‘proq a’zoni saqlab davolash, shu jumladan rekonstruktiv-plastik operatsiyalar mumkin; bosqichga qarab operatsiya ximioterapiyadan oldin yoki keyin o‘tkazilishi mumkin. Zararlangan tomon haqidagi savolga Zoqirova bitta ko‘krakdagi rakning ikkinchisiga o‘tishi shart emas, lekin kamdan-kam hollarda ikki tomonlama (bilateral) rak mumkinligini, metastazlar jigar, suyaklar, o‘pka va miyaga zarar yetkazishi mumkinligini javob berdi. Uning shaxsiy amaliyotida ko‘proq chap ko‘krak o‘smalari uchragan, biroq bu umumiy qonuniyat emas.
Ma’lumot berish va rejalar
Aniyozova agentlik onkologik kasalliklar haqida tushunarli ma’lumotlarga ega elektron portal ishlab chiqqanini; uning ishga tushirilishi eng yaqin ikki kunga rejalashtirilganini xabar qildi. Avval portalda sut bezi raki, bachadon bo‘yni raki va bolalik raki haqida o‘zbek tilidagi ma’lumotlar paydo bo‘ladi, 2027-yildan boshlab esa boshqa keng tarqalgan rak turlari haqida. Portal orqali qayerga murojaat qilish, qaysi tekshiruvlar bepul, qaysi mutaxassisga borish kerakligini bilib olish va shifokorlarga savollar berish mumkin bo‘ladi. Bundan tashqari, joriy yilning avgust oyida AQShdan onkologlar va gistologik hamda patomorfologik tashxis mutaxassislarini jalb etgan loyiha ishga tushirilgan: 2027-yil dekabrigacha O‘zbekiston onkologlari malakasini oshirish davom etmoqda. Maqsad — erta va aniq tashxis imkoniyatlarini kengaytirish.
