Asosiy ma’lumotlar

  • 1904–1908-yillarda Germaniya imperiyasi kamida 100 ming gerero, nama, damara va san vakilini qirg‘in qilgan; yana shuncha kishi ko‘chirilgan.
  • 2021-yildan beri Namibiya bilan 30 yilga 1,1 mlrd yevro yordam to‘g‘risidagi qo‘shma deklaratsiya muhokama qilinmoqda; rasmiy kechirim imzolashdan keyin Germaniya prezidenti tomonidan aytilishi kerak.
  • Avlodlar va tarixchilar genotsidni Bundestag tomonidan tan olinishi va reparatsiyalarni talab qilmoqda; Germaniya Tashqi ishlar vazirligi tan olishdan yuridagi da’volar kelib chiqmasligini ta’kidlaydi.

Bundestagda qarshilik rahbarlarining avlodlari

Sol partiyasi tashabbusi bilan o‘tkazilgan Bundestagdagi muhokamalarda Namibiyadan mustamlakachilik jinoyatlari qurbonlarining avlodlari ishtirok etdi. Nama an’anaviy rahbarlar uyushmasi (NTLA) a’zosi Gaob Daniel Timoteyus Frederik katta bobosi Kornelius Frederik xotirasiga kelgan; u nama xalqining nemis mustamlakachilik hukmronligiga qarshi qarshiligiga boshchilik qilgan va birinchi nemis kontslageri bo‘lgan Akula orolida vafot etgan. Uning oilasi qariyb 120 yildan beri ajdod qoldiqlarini qaytarishni talab qilib keladi. Frederik Germaniyadan «shartsiz kechirim» so‘radi. Yonida ovagerero an’anaviy hokimiyatining oliy rahbari Mutjinde Katjiua turgan, u shunday dedi: «Biz Bundestagdan ovagerero va nama xalqlariga qarshi sodir etilgan genotsidlarni bir tomonlama tan olishini so‘raymiz».

Tarixiy kontekst va tan olinmaslik

DW ma’lumotlariga ko‘ra, 1904–1908-yillarda Germaniya imperiyasi janubi-g‘arbiy Afrikaning tubjoy xalqlari — ovagerero (gerero), nama, damara va sanlarga qarshi qirg‘in urushi olib borgan. Kamida 100 ming kishi halok bo‘lgan, yana shuncha kishi ko‘chirilgan; ko‘plar majburiy mehnat va majburiy fohishalikka duchor bo‘lgan. Yer musodara va ekspropriatsiyalar oqibatlari avlodlar tomonidan hozirgacha sezilmoqda. Gamburg universiteti tarix professori Yurgen Zimmerer Bundestag arman genotsidi, Golodomor va yezidlar genotsidi bo‘yicha rezolyutsiyalar qabul qilganini, biroq gerero va nama genotsidini hali tan olmaganini ta’kidladi — uning so‘zlariga ko‘ra, siyosiy iroda bo‘lsa bu juda tez sodir bo‘lishi mumkin edi.

Rekonstruksiya yoki reparatsiya?

2021-yildan beri ikki davlat hukumati 30 yil davomida Namibiyaga 1,1 mlrd yevro (1,24 mlrd dollar) tiklovchi yordam nazarda tutuvchi qo‘shma deklaratsiyani kelishib kelmoqda; imzolangach, rasmiy kechirimni Germaniya prezidenti aytishi kerak. Deklaratsiyada Berlin voqealar «bugungi nuqtai nazardan» genotsid deb atalishini tan oladi. Rahbar Katjiua mavjud kelishuvni rad etdi: «Rivojlanish yordami to‘liq reparatsiyalarni almashtira olmaydi». Germaniya Tashqi ishlar vazirligi «genotsidni tan olishdan kompensatsiya bo‘yicha yuridagi da’volar kelib chiqmasligi» mumkinligi haqida ogohlantirib, muzokaralarni jahon miqyosida yagona deb atadi. Siyosatshunos Andreas Meler (Anton Bergshtresser instituti, Frayburg universiteti) hukumat rejasini «chek diplomatiyasi» deb atadi. Zimmerer moliyaviy hisob-kitobni ko‘rdi: Ikkinchi jahon urushi millionlab qurbonlari hisobiga halok bo‘lganlarning oilalariga reparatsiya majburiyatlarini tan olish Germaniyani «bankrot qilardi».

Hukumat pozitsiyasi va tarixchilar tanqidi

XDS/XSS va SDP koalitsion kelishuvining 144 sahifasida Namibiya bilan yarashuvga atigi to‘rt qator bag‘ishlangan: mustamlakachilik o‘tmishi bilan ishlashni faollashtirish, artefaktlarni o‘rganish, madaniy qimmatliklarni qaytarish, munosib yodgorlik yaratish va inson qoldiqlarini repatriatsiya qilish va’dasi. Bayroyt universiteti siyosatshunoslik professori Aleksandr Shtro-Shtekelberg 2021–2025-yillardagi SDP hukumati bilan solishtirganda mavzu «sezilarli darajada ko‘rinmas bo‘lib qolganini» ta’kidladi. Zimmerer yanada uzoqroqqa bordi: «Men buni hatto qorayol deb ham atamayman. Menimcha, bu hukumat mustamlakachilik adolatsizliklarini anglash bo‘yicha erishilgan yutuqlarni orqaga surmoqda».

Qoldiqlar, restitusiya va yodgorlik siyosati

Baholarga ko‘ra, Germaniyada hozirgacha o‘n minglab odamlarning qoldiqlari saqlanib qolgan. Mart oyida Tashqi ishlar vazirligi huzurida muvofiqlashtirish kengashi tuzildi, u hukumat «kelib chiqish mamlakatlari va jamiyatlariga qaysi artefakt va qoldiqlarni so‘rash kerakligini buyurmoqchi emasligini» ma’lum qildi. Kengashga rahbarlik qilayotgan Tashqi ishlar vazirligi davlat ministri Serap Gyuler hukumat kursini himoya qilib, Togoga, kelgusi hafta esa Ruanda va Burundiga safarlarga tayanadi: «Qayerga bormasam, o‘tmishga nisbatan samimiy va ishonchli yondashuvimiz e’tirof etilayotganini ko‘raman». Zimmerer biroq madaniyat ishlari vaziri Volfram Vaymerning Bremenda yodgorlik yaratish taklifida qurbonlar guruhlari ishtirokisiz «nemis mustamlakachilik jinoyatlarini chetga surish» urinishini ko‘radi. U imperiya mustamlakachilik poytaxtlari Berlin va Gamburg ham yodgorliklarga aylanishi kerakligini ta’kidlaydi: gerero va namani qirg‘in qilish buyruqlarini bergan qo‘mondon Lotar fon Trotu ham kirgan mustamlakachilik qo‘shinlarining 95 foizi hozir opera teatri qurilayotgan, yodgorlik emas, gamburg Baakenhafen limanidan suzib ketgan — Zimmerer buni «tarixni art-voshing» deb ataydi. Meler yodgorliklar haqida samarali muhokama yetar bo‘lishiga umid qilmoqda.

Muzokara stoli o‘rnini talab qilish

Gaob D. Timoteyus Frederik o‘tmish ustunda jamoaviy ishlashga chaqirdi: «Biz vakili bo‘lgan ta’sirlangan jamoalarga stolda o‘rin olish va ulardan keyingi yo‘l haqida muhokama qilish imkonini bering». DW qayd etishicha, Bundestagdagi muhokamalar deputatlarning o‘ng-radikal AdS partiyasiga qarshi keskin tanqidi fonida o‘tdi. Germaniya va Namibiya o‘rtasidagi yarashuv kelishuvi hozirgacha imzolanmagan.