Asosiy ma’lumotlar
- FAO ma’lumotlariga ko‘ra, dengizga chiqishi bo‘lmagan 32 rivoqlanayotgan mamlakat aholisining 57 foizi sog‘lom ovqatlanish imkoniyatiga ega emas, har oltinchi kishi ochlikka duch keladi
- Bunday mamlakatlarda tonna import uchun logistika xarajatlari tranzit davlatlarga qaraganda 75 foizga yuqori; eksport uchun — 63 foizga
- O‘zbekiston don hosili taxminan 9 mln tonna bo‘lishiga qaramay, 2026–2027-yillarda 4,2 mln tonna bug‘doy va un import qilishni rejalashtirmoqda
Muammoning miqyosi
BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyodagi dengizga chiqishi bo‘lmagan 32 rivoqlanayotgan mamlakat aholisining deyarli 57 foizi to‘liq qiymatli ovqatlanish imkoniyatiga ega emas. Bunday mamlakatlar aholisining taxminan har oltinchisi ochlikka duch keladi. Deyarli 600 mln kishi yashaydigan bu davlatlarda oziq-ovqat yetkazib berish va xalqaro bozorlarga chiqish uchun qo‘shimcha to‘siqlar mavjud: qo‘shni mamlakatlar orqali transport koridorlariga qaramlik fermerlar, biznes va iste’molchilar uchun tashish xarajatlarini oshiradi.
Geografiyaning narxi
BMTning 2025-yilgi tadqiqoti bu farqni raqamlarda baholash imkonini berdi: dengizga chiqishi bo‘lmagan rivoqlanayotgan mamlakatlarda tonna import qilinadigan tovarlar uchun logistika xarajatlari eksport oqimlari o‘tadigan qirg‘oq davlatlari — tranzit rivoqlanayotgan davlatlarga qaraganda 75 foizga yuqori. Eksport yetkazib berishlar uchun farq 63 foizni tashkil etadi. Ushbu xulosalar oktyabr boshida FAO va O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi vazirligi tomonidan Toshkentda tashkil etilgan oziq-ovqat xavfsizligi masalalari bo‘yicha Global texnik forumdagi muhokamalarga asos bo‘ldi.
Transport xarajatlari va xavflar
Geografik joylashuvning ta’siri qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini tashish narxi bilan cheklanmaydi: oziq-ovqat, o‘g‘it va yoqilg‘i importi tovarlar qo‘shimcha chegaralardan o‘tganda yoki uzoqroq marshrutlar bo‘ylab yurganda qimmatroq tushadi. «Bunday omillar har doim eng qashshoq mamlakatlarga kuchliroq zarba beradi, chunki aynan ular oziq-ovqat import qiladi va uning narxi ular uchun o‘sib boradi», — dedi Euronews’ga FAO bosh iqtisodchisi Maksimo Torero. Qishloq xo‘jaligi eksportchilari uchun kechikishlar ham xavflarni keltiradi: yangi meva va sabzavotlar xaridorga yetib borishidan oldin sifatini yo‘qotishi yoki buzilishi mumkin, bu fermerlarning daromadini kamaytiradi va ta’minot zanjirlaridagi yo‘qotishlarni oshiradi. Torero iqlim o‘zgarishi va aholi o‘sishini oziq-ovqat ishlab chiqarishga uzoq muddatli bosim omillari deb atadi, xalqaro savdo uchun xavflarga misol sifatida Qora dengiz va Hormuz bo‘g‘ozi atrofidagi uzilishlarni, shuningdek, Panama kanali orqali kemachilikni cheklaydigan qurg‘oqchilikni keltirdi.
O‘zbekiston: ishlab chiqarish va import
O‘zbekiston — Lixtenshteyn bilan bir qatorda dunyodagi atigi ikki mamlakatdan biri bo‘lib, dengizga chiqishi yo‘q va to‘liq dengizga chiqishi bo‘lmagan davlatlar bilan o‘ralgan. FAO ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yilda qishloq va o‘rmon xo‘jaligi hamda baliqchilik O‘zbekiston YaIMning taxminan 19 foizini tashkil etgan. Geografik cheklovlarga qaramay, mamlakat ochlik miqyosini sezilarli darajada qisqartirdi: FAO bahosi bo‘yicha, ozuqaviy tanqislikdan aziyat chekadigan aholi ulushi o‘tgan o‘n yillikda 3 foizdan past bo‘lib qoldi, 2000-yilda esa taxminan 20 foiz edi. FAOning 2026-yilga oid iyul bahosi o‘rtacha darajadan yuqori don hosilini — taxminan 9 mln tonnani, shu jumladan 7,3 mln tonna bug‘doyni prognozlaydi. Shunga qaramay, 2026–2027-marketing yilida O‘zbekistonning bug‘doy va bug‘doy uni importi ehtiyoji 4,2 mln tonna deb baholanmoqda: sifatli bug‘doyga, avvalo qo‘shni Qozog‘istondan bo‘lgan talab sezilarli darajada qolmoqda. Bu ko‘rsatkichlar hatto yuqori ichki ishlab chiqarish ham ishonchli transchegaraviy savdoga bo‘lgan ehtiyojni bartaraf qilmasligini ko‘rsatadi.
«Landlocked»dan «land-linked»ga
«Biz dunyoga “dengizga chiqishi bo‘lmagan mamlakat” bo‘lishni to‘xtatib, “dunyo bilan bog‘langan mamlakat”ga aylanganimizni aytamiz», — dedi Euronews bilan suhbatda O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi vaziri Ibrohim Abdurahmonov. «Lekin bunday bog‘liqlik o‘z-o‘zidan yuzaga kelmaydi. Avvalo, bizga umumiy muammolarni hal qilish uchun hamjihatlikda ishlash kerak». Transport bog‘liqligi — vazifaning faqat bir qismi: Markaziy Osiyo bo‘ylab qishloq xo‘jaligi sug‘orishga kuchli bog‘liq, ayni paytda bir qator mamlakatlar cheklangan suv resurslarini bo‘lishadi. «Umumiy qiyinchiliklarimiz ayniqsa Markaziy Osiyada yaqqol ko‘rinadi. Va bu yerda birinchi o‘rinda suv muammosi turadi», — deb qayd etdi Abdurahmonov. O‘zbekiston tabiiy resurslarni boshqarish, agrar tadqiqotlar va yangi texnologiyalarni birlashtiruvchi mintaqaviy tashabbusni taklif qilmoqda; vazir, shuningdek, bilimlar almashinuvini kuchaytirish va qishloq xo‘jaligini yuritishning ilg‘or usullarini joriy etishni qo‘llab-quvvatlash rejalari haqida xabar berdi. FAO suv tanqisligi, yerlar degradatsiyasi va iqlim o‘zgarishini o‘zbek qishloq xo‘jaligining asosiy qiyinchiliklari qatoriga kiritadi; tashkilotning O‘zbekiston bilan hamkorlik dasturi raqamli dehqonchilik, biologik xilma-xillikni saqlash va tabiiy resurslarni boshqarish sohasidagi loyihalarni o‘z ichiga oladi.
Oziq-ovqat xavfsizligi umumiy manzaraning bir qismi sifatida
Ishlab chiqarishni oshirishning o‘zi aholi uchun to‘liq qiymatli ratsionga kirish kafolatlamaydi. FAOning global tadqiqotlari mahsulotlarni qayta ishlash, tashish va taqsimlash xarajatlarining iste’molchilar uchun yakuniy narxlarga qanchalik kuchli ta’sir qilishini ko‘rsatadi, ammo sifatli oziq-ovqat sotib olish imkoniyati xonadonlar daromadiga, shuningdek, narxlar o‘sishida ko‘rsatiladigan yordam hajmiga ham bog‘liq. «Mening fikrimcha, oziq-ovqat xavfsizligi alohida maqsad emas, balki kengroq manzaraning bir qismi», — dedi Euronews’ga BMTning O‘zbekistondagi doimiy koordinatori Sabine Mahl. U bu manzaraning eng muhim elementlari ta’lim, sog‘liqni saqlash, ijtimoiy himoya tizimlari va teng imkoniyatlar ekanligini ta’kidladi: aynan ijtimoiy himoya zaif oilalarga narxlar o‘sishi daromadlarini yemirganda oziq-ovqatga kirish imkoniyatini saqlab qolishga yordam beradi.
