Asosiy ma’lumotlar

  • 2026-yil 15-oktabrda Eronga qarshi urush boshlangan fevral oxiridan buyon birinchi marta Yaqin Sharq va Osiyoning qarama-qarshi turgan davlatlari delegatsiyalari Bokuda CİTAning yettinchi sammitida uchrashdi.
  • Eron bilan urush boshlangan 2026-yil fevral oxiridan beri birinchi marta Yaqin Sharq va Osiyoning mojarodagi davlatlari delegatsiyalari 2026-yil 15-oktabrda Bakuda SMIDAning yettinchi sammitida uchrashdi.
  • Isroil prezidenti Yitsxak Gertsog nutq so‘zlaganda Turkiya, Eron, Quvayt va Pokiston delegatsiyalari zalni tark etdi; Qatar amiri hamda BAA va Bahrayn delegatsiyalari qoldi.
  • Boku deklaratsiyasi qabul qilindi, jumladan SI muvozanati va xavflari bo‘yicha CİTAning birinchi yagona konsensusi; Ozarbayjon raisligi 2026–2028-yillarga uzaytirildi, Laos to‘laqonli a’zo sifatida qabul qilindi.
  • Baku deklaratsiyasi qabul qilindi, jumladan sun’iy intellekt imkoniyatlari va xavflari muvozanati bo‘yicha SMIDAning birinchi yagona konsensusi; Ozarbayjon raisligi 2026–2028-yillarga uzaytirildi, Laos to‘laqonli a’zo sifatida qabul qilindi.

Qarama-qarshi tomonlar uchun noyob maydon

2026-yil 15-oktabrda Bokuda Osiyoda o‘zaro ta’sir va ishonch choralari bo‘yicha Kengash (CİTA)ning yettinchi sammiti bo‘lib o‘tdi, unga Ozarbayjon mezbonlik qilmoqda. Euronews ma’lumotiga ko‘ra, fevral oxirida Eronga qarshi urush boshlanganidan buyon birinchi marta Yaqin Sharq va Osiyodagi qarama-qarshi turgan davlatlarning yuqori darajadagi delegatsiyalari birga yig‘ildi. Ozarbayjon prezidenti Ilhom Aliyev Isroil prezidenti Yitsxak Gertsog, Eron TIV rahbari o‘rinbosari Qozim Garibobodiy, Turkiya tashqi ishlar vaziri Xakan Fidon, Rossiya tashqi ishlar vaziri Sergey Lavrov, Qatar amiri shayx Tamim bin Homad Ol Taniy, BAA tashqi ishlar bo‘yicha davlat vaziri Xalifa bin Shohin Ol Maror, tashqi ishlar vaziri Varsen Aghabekyan Shohin boshchiligidagi Falastin delegatsiyasi, shuningdek, Xitoy tashqi ishlar vaziri Van Iyni bir maydonga to‘pladi. Ochilish kuni O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Tojikiston prezidentlari hamda Xitoy, Laos, Kambodja, Vyetnam, Hindiston va Shri-Lanka davlat va hukumat rahbarlari qo‘shildi. Kun tartibiga mintaqaviy xavfsizlik, transport o‘zaro bog‘liqligi, raqamli o‘zaro ta’sir va barqaror o‘sish kirgan.

Aliyev: Ozarbayjon — Yevroosiyo bog‘lovchi tuguni

Ochilishdagi nutqida Aliyev Ozarbayjon «geografik jihatdan Osiyo va Yevropa tutashuvida joylashgan holda yevroosiyo makonida bog‘lovchi tugun rolini tobora muhimroq o‘ynayotganini» bildirdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, mamlakatning siyosiy, iqtisodiy, transport, energetika va gumanitar sohalardagi ikki tomonlama va ko‘p tomonlama hamkorligi «bizning mintaqamizdagi xavfsizlik tizimini mustahkamlaydi». U, shuningdek, notinch davrda ishtirokchi davlatlar sammitda yonma-yon qatnashishga rozi bo‘lganining muhimligini ta’kidladi. Keyinchalik Aliyev Qorabog‘ uchun Armanistonga qarshi urushlar haqida nutq so‘zlab, «biz bosqinchilarni yerlarimizdan haydab chiqardik», ammo «30 yillik azob-uqubatlar, genotsid va shahar-qishloqlarimiz vayronagarchiligi uchun ulardan qasos olinmadi» dedi. U «ozgina ortiq bir yildir biz tinchlikda yashaymiz» deydi, bu tinchlikni «nozik» deb atadi, uni «himoya qilish va mustahkamlash kerak». Aliyev, shuningdek, davlatlararo munosabatlardagi «ikkixilillik va tanlovli yondashuvlarni» tanqid qildi va Yevropa parlamenti hamda Yevropa Kengashini yana tanqid qilib, ularning Ozarbayjonga nisbatan siyosatini «eskirgan» deb atadi.

Gertsog tashrifi va parallel uchrashuvlar

Isroil prezidenti Yitsxak Gertsog chorshanba kuni Bokuga uchib keldi va uni do‘sti deb atagan Aliyev bilan uchrashdi. X postlari Ozarbayjonni «mintaqada Isroilning muhim hamkori» deb atagan holda tashrif xavfsizlik, energetika va savdo sohalaridagi aloqalarni mustahkamlashga qaratilganini bildirdi; uning kanselyariyasi mahalliy yahudiy jamoasi bilan uchrashuv rejalashtirilganini xabar qildi. Gertsog ikki davlat o‘rtasidagi «a’lo» munosabatlarni, uning so‘zlariga ko‘ra, o‘zaro hurmat, umumiy manfaatlar va tarixiy aloqalarga asoslangan holda yuqori baholadi va tomonlar mintaqadagi so‘nggi voqealar hamda barqarorlik va xavfsizlikka sadoqatni muhokama qilganini qo‘shdi. Kelish fotosuratlari va videolariga qaraganda, Gertsog Bokuga Azerbaijan Airlines tijorat reysi bilan uchgan — ehtimol, Turkiya havo hududi orqali uchish imkoniyatiga ega bo‘lish uchun. U, shuningdek, o‘zining so‘zlariga ko‘ra, Bahrayn tashqi ishlar vaziri Abdul Latif bin Rashid Ol Zayoniy bilan «a’lo uchrashuv» o‘tkazib, ikki davlat do‘stligi va AQSh tashabbusi bilan boshlangan Ibrohim kelishuvlarining ahamiyatini muhokama qildi. Euronews ta’kidlaganidek, Eronga qarshi urush boshlanganidan buyon Bahrayn Eronning kuchli zarbalariga duch kelmoqda va ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlar uzoq vaqtdan beri sovuq. Gertsog, shuningdek, Qozog‘iston prezidenti bilan muzokaralar o‘tkazdi.

Keskin lahcalar va Yaqin Sharq bo‘yicha nutqlar

Gertsog sammitdagi nutqini boshlaganda Turkiya, Eron, Quvayt, Pokiston va boshqa davlatlar delegatsiyalari zalni tark etdi, biroq Qatar amiri hamda BAA va Bahrayn delegatsiyalari qoldi. Gertsog Isroil «amaliy hamkorlikka e’tibor qaratgan va umumiy hamda o‘zaro manfaatlarni izlaydi» dedi, Bahrayn va boshqa arab davlatlari vakillarining ishtirokini «e’tiborga loyiq» deb atadi hamda texnologiyalar va suv resurslarini boshqarish sohasidagi hamkorlikka sadoqatni tasdiqlab, AQSh davlat kotibi Marko Rubioning O‘zbekistonga rejalashtirilgan tashrifini ta’kidladi. BMT Xavfsizlik Kengashining doimiy bo‘lmagan a’zosi sifatida nutq so‘zlagan Ol Zayoniy «136 davlat hammualliflik qilgan 2317-raqamli rezolyutsiyaning to‘liq bajarilishiga» chaqirdi. U Hormuz bo‘g‘ozida navigatsiyaning buzilishi va Bob al-Mandab bo‘g‘ozidagi xavflar global ta’minot zanjirlariga tahdid solayotganini, taxminan 1600 kema to‘xtatilganini va 23 000 dan ortiq dengizchi ozodlikdan mahrum bo‘lganini bildirdi. U, shuningdek, shu hafta Husiylarning Ar-Riyod, Abha, Jizan va Najron aeroportlariga hujumlarini qoralab, ularni «xalqaro huquq va Chikago konventsiyasining jiddiy buzilishi» deb atadi. Xitoy tashqi ishlar vaziri Van Iy Osiyoga «sovuq urush mentaliteti kerak emas» va u «bloklar qarama-qarshiligini qo‘llab-quvvatlamaydi» deb, AQSh va Eron o‘rtasida diplomatik hal qilishga, Hormuz bo‘g‘ozi va Qizil dengizda to‘siqsiz navigatsiyaning saqlanishiga, Yamanda o‘zini o‘zi ushlab turishga va Falastin masalasini «ikki davlat formatidagi to‘g‘ri yechim yo‘liga» tezroq qaytarishga chaqirdi. Falastin tashqi ishlar vaziri Varsen Aghabekyan Shohin G‘azodagi gumanitar inqiroz va aholi punktlarining kengayishi haqida so‘zlab, BMT Bosh Assambleyasida bosh vazir Mahmud Abbosning falastinliklar ko‘chirilishni qabul qilmasligi haqidagi so‘nggi nutqidan iqtibos keltirdi va doimiy o‘t ochishni to‘xtatish kafolati uchun BMT Xavfsizlik Kengashining 2803-raqamli rezolyutsiyasini tezroq amalga oshirishga chaqirdi.

Transport, SI va iqlim tashabbuslari

Qozog‘iston prezidenti Qosim-Jomart Toqayev CİTAning transport o‘zaro bog‘liqligi strategiyasini taklif qilib, o‘tgan yili Qozog‘iston, Ozarbayjon va O‘zbekiston o‘rtasidagi strategik hamkorlik to‘g‘risidagi hujjat hamda Qora dengiz orqali Yevropa bozoriga yetkazish uchun Kaspiy yashil energetika koridorini yaratish bo‘yicha hujjatlar imzolanganini, shuningdek, Boku — Tbilisi — Jayhon quvur liniyasi orqali foydalarni ta’kidladi. Aliyev va Toqayev O‘rta koridor doirasida Osiyo va Yevropa o‘rtasidagi raqamli o‘zaro bog‘liqlikni kuchaytiruvchi Kaspiy osti optik tolali liniyasini rasman ishga tushirdi. Toqayev, shuningdek, sun’iy intellektni CİTAning beshta asosiy yo‘nalishiga qo‘shishni, shuningdek, 28 a’zo davlatning barchasi uchun stipendiyalar bilan suv havzalari bo‘yicha hamkorlik va inson kapitali bo‘yicha hamkorlikni taklif qilib, Qirg‘iziston prezidenti Sodir Japarov keltirgan BMT ma’lumotlariga ko‘ra, bu yil jahon iqtisodiy rivojlanishining 59 foizi Osiyoga to‘g‘ri kelishini ta’kidladi. Turkmaniston prezidenti Serdar Berdimuhamedov sun’iy intellekt va diplomatiya bo‘yicha Xalqaro kodeksni taklif qildi; Tojikiston prezidenti Emomali Rahmon 2027-yildan boshlab mamlakatda 31-avgust rasman SI kasbiy rivojlanish milliy kuni sifatida nishonlanishini xabar qildi. O‘zbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev «Osiyoda ishonch infratuzilmasiga» chaqirdi va «muloqot zaiflashganda, noto‘g‘ri qarorlar qabul qilish xavfi o‘sadi» deb ogohlantirdi. U Toshkent ikki yil ichida Qo‘shilmaslik harakatining 20-sammitini o‘tkazishini e’lon qildi. Laos prezidenti Thongloun Sisoulit mamlakatning 2021-yildan buyon faoliyat yuritayotgan Xitoy — Laos temir yo‘li tufayli dengizga chiqish imkoni yo‘q davlatdan transport markaziga aylanishi haqida gapirdi. Kambodja bosh vaziri Hun Manet bor

Baku deklaratsiyasi va yakunlar

Sammit yakunlarida a’zo davlatlar harbiy-siyosiy, iqtisodiy va ekologik xavflarga qarshi choralarni, shuningdek, sivilizatsiyalararo muloqot, bag‘rikenglik va ta’lim innovatsiyalariga chaqiriqlarni o‘z ichiga olgan Baku deklaratsiyasini qabul qildi. Deklaratsiya sun’iy intellekt bilan bog‘liq iqtisodiy imkoniyatlar va xavfsizlik xavflari muvozanati bo‘yicha SMIDAning birinchi yagona ko‘tarmaqomli konsensusini mustahkamladi. Sammit Ozarbayjonning SMIDADagi raisligini 2026–2028-yillarga ikki yillik muddatga uzaytirish to‘g‘risidagi yagona qaror va tashkilotning yangi to‘laqonli a’zosi sifatida Laosni rasman qabul qilish bilan yakunlandi. Vyetnam vitse-prezidenti Vo Thi An Xyuon SMIDAning 30 yildan oshgan tarixini va vyetnamlik «doy moy» islohotlarining 40 yilini qayd etib, mamlakatning 2030-yilga kelib o‘rtacha daromaddan yuqori daromadli va 2045-yilga kelib yuqori daromadli davlat bo‘lish maqsadlarini bayon etdi.

Onlayn firibgarlikka qarshi kurash va boshqa tashabbuslar

26 davlat va yettita xalqaro tashkilot ishtirokidagi onlayn firibgarlikka qarshi kurash bo‘yicha hamkorlik haqida gapirib, Tailand bilan chegara nizosi bo‘yicha kelishuvni amalga oshirishdagi kechikishlar 20 000 kambodjalikning xavfsiz uyga qaytishiga xalaqit berayotganini bildirdi. Japarov Issiqko‘l muzliklari ekotizimini muhofaza qilish ishonch jamg‘armasiga 10 mln dollar ajratishga va’da berdi va «Bishkek +25» sammitiga taklif qildi. Tojikiston 2027–2036-yillarga mo‘ljallangan BMTning o‘n yillik tinchlik tashabbusi va 2027–2028-yillardagi BMT suv konferensiyasini qayd etdi.