Asosiy ma’lumotlar
- Shanidar A (75 ming yil) yelka suyagidagi 15 mm teshikni ko‘krakdan o‘tgan yog‘och nayza qoldirgan bo‘lishi mumkin
- Ehtimol, bu qirilgan yog‘och nayzalardan foydalanilganining qadimgi Yaqin Sharqdagi birinchi dalili
- Sabab — shaxslararo zo‘ravonlik yoki ov paytidagi baxtsiz hodisa — bahsli qolmoqda; Kris Stringer hujum ehtimoli ko‘proq deb hisoblaydi
Shanidar g‘oridagi topilma
Taxminan 75 ming yil oldin halok bo‘lgan neandertal qirilgan yog‘och nayza bilan shikastlangan bo‘lishi mumkin, deb xabar beradi arxeologlar. Iroq Kurdistonidagi g‘orida topilgan yelka suyagidagi 15 mm diametrli teshik bunday qurol bilan sodir etilgan o‘limga olib keladigan zo‘ravonlikning eng qadimgi dalili bo‘lishi mumkin. Shanidar A nomi bilan ma’lum qoldiqlarga o‘ng kaft, uch qovurg‘a va tishlar ham kiradi; g‘orda 1950-yillarda kamida o‘n nafar neandertalning qoldiqlari topilgan edi.
Jarohat xususiyati
Yaraning burchagi va boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, nayza ko‘krakka kirgan, tanadan o‘tgan — ehtimol o‘pka va yirik qon tomirlariga zarar yetkazgan — va chap yelka suyagidan chiqib, deyarli mukammal dumaloq teshik qoldirgan. Tadqiqotning yetakchi muallifi, Kembrikdan Emma Pomeroy bunday dumaloq iz tabiiy yo‘l bilan paydo bo‘lmasligini, rekonstruksiya qilingan nayzalar bilan o‘tkazilgan tajribalar esa juda o‘xshash teshiklar berganini qayd etdi. «O‘limga olib kelgan zarba yurakka qaratilgan bo‘lishi mumkin edi», — dedi u BBC News muxbiriga. Uning so‘zlariga ko‘ra, bu qadimgi Yaqin Sharqda qirilgan yog‘och nayzalardan foydalanilganining ehtimol birinchi dalili.
Ov yoki hujum?
Pomeroy shaxslararo zo‘ravonlik isbotlanmaganligini ta’kidlaydi: jarohat «o‘z odamlar tomonidan otilish» yoki ov paytidagi baxtsiz hodisa natijasi bo‘lishi mumkin edi. Londondagi Tabiiy tarix muzeyining ishtirok etmagan professori Kris Stringer yaraning joylashuvi va kengligini hisobga olib, raqib tomonidan hujum ehtimoli ko‘proq deb hisoblaydi. Ish Scientific Reports jurnalida chop etilgan.
Zo‘ravonlik haqidagi o‘sib borayotgan ma’lumotlar konteksti
Topilma shu g‘oridagi 1957-yilgi topilma bilan uyg‘unlashadi: taxminan 50 ming yil oldin yashagan boshqa neandertalning qovurg‘alarida tosh uchli nayzadan bo‘lgani ehtimol bo‘lgan qisman bitgan yara bor edi. Asosiy dalil sifatida 2022-yilda Ispaniya shimolidagi «Suyaklar chuquridan» topilgan bosh suyaklari tadqiqoti ham qolmoqda: 20 shaxsda 57 ta bitgan bosh jarohati, to‘qqizida o‘limga olib kelishi mumkin bo‘lgan sinishlar, oltitasida esa chap-to‘mondan o‘xshash sanchoq yaralari topilgan bo‘lib, bu taxminan 430 ming yil oldin ataylab zarbalar berilganini ko‘rsatadi. Uzoq vaqt tashkil etilgan urushlarning paydo bo‘lishi dehqonchilik bilan bog‘langan, biroq undan ham avvalgi ovchilar-yig‘uvchilarga oid ma’lumotlar alohida qotilliklar undan ancha oldin mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi. Bunday zo‘ravonlik qanchalik keng tarqalgan edi va qachon sporadik hujumlar tashkil etilgan mojarolarga aylangani ilmiy bahslar mavzusi bo‘lib qolmoqda.
Image source, University of Cambridge
A wooden spear caused the hole in this Neanderthal shoulder blade, scientists say
Image source, BBC Studios/Jamie Simonds/PA Wire
Scientists have used Neanderthal remains to imagine what they could have looked like



