Asosiy ma’lumotlar
- Kembrij NANOG genini tahrirladi, Kolumbiya universiteti xolesterin va gemoglobin bilan bog‘liq uch genni tahrirladi
- Francis Crick Institute mutaxassisi: usullar xavfsizroq, lekin mozaizm «past, lekin nol emas»
- Hech bir mamlakat avlodga o‘tadigan hujayralarni tahrirlashga ruxsat bermaydi
Ikki ish mavzuni kun tartibiga qaytardi
2026-yil yozida inson embrionlarining genomini tahrirlash bo‘yicha ikki tadqiqot chop etildi va jamoatchilik muhokamasini qayta jonlantirdi. Bittasiga Buyuk Britaniyadagi Kembrij universitetida Ketie Niakan, ikkinchisiga AQShdagi Kolumbiya universitetida Diter Egli rahbarlik qildi. Ikkala guruh ham avvalgi usullarga qaraganda genetik materialni aniqroq o‘zgartirish imkonini beruvchi 2016-yilgi texnika — bazaviy tahrirlashdan foydalandi va ikkalasi ham sichqonlar bilan emas, inson embrionlari bilan ishladi.
Aynan nimani o‘rgandilar
Kembrij guruhi bazaviy tahrirlash yordamida NANOG geniga qaratdi; bu gen, ma‘lum bo‘lishicha, embriondan kelajakdagi organizm shakllanishi uchun zarur. «Bazaviy tahrirlash oddiy CRISPR-Cas9 ga nisbatan katta qadam oldinga, chunki noqasdyon xromosoma xatolari xavfi ancha past», — dedi Niakan matbuot relizida. Egli guruhi usulni uch gen qo‘lladi: bittasi yuqori xolesterin va yurak-qon tomir kasalliklari bilan bog‘liq, ikkitasi gemoglobin ishlab chiqarish bilan bog‘liq. «Bunday shikastlanishlarni tahrirlagichlar yordamida kiritib, embrionlar genom shikastlanishlari bilan qanday kurashishini tushuna boshlaymiz. Uzoq muddatda EKO paytida genetik va rivojlanish buzilishlarini oldini olishni o‘rganib, bepushtlik davolanishini samaraliroq, xavfsizroq va arzonroq qilishga umid qilamiz», — dedi Egli.
Ilmiy cheklovlar
Embrionlarni tahrirlash hozircha tibbiy reallik emas: embrion genlarini o‘zgartirish ilmiy jihatdan juda murakkab va hech bir mamlakat avlodga o‘tishi mumkin bo‘lgan hujayralarni o‘zgartirishga ruxsat bermaydi. Londondagi Francis Crick Institute stvol hujayralar biologiyasi va rivojlanish genetikasi laboratoriyasi rahbari Robin Lovell-Badge ikkala ishni to‘g‘ri yo‘nalishdagi harakat, ammo yaxshilash uchun joy bor deb baholadi. «Usullar ancha xavfsizroq ko‘rinadi. Lekin hali ko‘p ish bor. Mozaizm darajalari past, lekin nol emasga o‘xshaydi, shuning uchun bu yerda hali ko‘p ish qilish kerak bo‘ladi», — dedi u Euronews Next ga. Mozaizm — asosiy to‘siqlardan biri: u bazaviy tahrirlagich molekulalari hujayralarning bir qismini topmasa va o‘zgartirmasa yuzaga keladi va kasalliklar rivojlanishiga olib kelishi mumkin.
Axloqiy savollar
Leuven universiteti (Belgiya) bioetika professori Pascal Borry asosiy dilemmaga e‘tibor qaratdi: «Ko‘pincha terapiya va yaxshilash o‘rtasidagi taranglik haqida savol tug‘iladi. Chiziqni qayerdan o‘tkazamiz? Nima terapevtik hisoblanadi? Nima yaxshilash hisoblanadi?» U, shuningdek, ma‘lum kasalliklar bilan yashovchi jamoalar roziligi va stigmatizatsiya xavfi muammolarini ta‘kidladi va texnologiya ortiqcha bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatdi: alternativalar mavjud, xususan, preimplantatsion genetik test — EKO davomida embrionlarni anomaliyalarni aniqlash uchun tahlil qilish. Bepushtlik bo‘limi tadqiqotlarini muvofiqlashtiruvchi Gent universiteti professori Björn Heindrycks genetik holatlarning oldini olish uchun tahrirlash shart emasligiga qo‘shiladi, ammo usulning foydasini fanda ko‘radi: embrion rivojlanishini yaxshiroq tushunish bepushtlikning ba‘zi shakllari haqida ko‘proq bilim beradi.
Taqiq emas, tartibga solish pozitsiyasi
Lovell-Badge axloqiy tomoniga kamroq tashvishlanadi: «Agar bu xavfsiz va yaxshi axloqiy sabab bo‘lsa, menga muammo yo‘q. Buni oldini olish mumkin bo‘lsa, odamlarga genetik buzilishi bo‘lgan farzand ko‘rishga ruxsat berish menimcha axloqsizlik». Uning fikricha, mamlakatlar bu amaliyotni to‘liq taqiqlash emas, tartibga solishi kerak. Misol sifatida u Marsga gipotetik missiyani keltirdi: yuqori radiatsiya muhitida uzoq bo‘lish organizmni undan himoya qilish uchun o‘zgartirish istagini keltirib chiqarishi mumkin.
