Asosiy ma’lumotlar

  • Jakarta yaqinidagi Chibinon qamoqxonasida muzlatgichlar, divanlar va golf-simulyatorli 10 dan ortiq lyuks kvartira topildi; sportzal qurilayotgan edi
  • Qamoqxona boshlig‘i 5-oktabrda ishdan bo‘shatildi, besh xodim chetlatildi, 10 noqonuniy bino buzildi
  • Qamoqxonalarning haddan tashqari to‘lganligi (Indoneziyada ~279 ming mahbus, sig‘imi ~154 ming) va korrupsiya poraxo‘rlik uchun zamin yaratadi, deb hisoblaydi mutaxassislar

Panjara ortidagi lyuks: Chibinonda nima topildi

Konditsionerli kvartiralar, plazma televizorlar va hatto golf-simulyator — bunday «qulayliklar» o‘tgan oy Jakarta yaqinidagi Chibinon qamoqxonasida Indoneziya ombudsmenining rejasiz tekshiruvi chog‘ida aniqlandi. Tergovchilar muzlatgichlar, divanlar va alohida yashash zonalariga ega 10 dan ortiq lyuks kvartirani topdi; sportzal qurilayotgani ham xabar qilingan edi. Fosh etilgandan so‘ng mahbuslar imtiyozli muomala uchun pul to‘laganmi yoki yo‘qmi, tekshiruv boshlandi. Qamoqxonaning besh xodimi chetlatildi, boshlig‘i esa 5-oktabrda ishdan bo‘shatildi. Hokimiyat 10 noqonuniy binoni buzdi va xodimlarga boshqa intizomiy choralarni qo‘lladi.

Birinchi marta emas

Bu Indoneziyadagi birinchi shunday janub emas: 2018-yilda Antikorrupsiya komissiyasi Bandungdagi Sukamiskin qamoqxonasining boy mahbuslari xususiy kvartiralarni eslatuvchi sharoitlarda yashaganini aniqlagan edi. Shunga o‘xshash hollar mintaqaning boshqa mamlakatlarida ham sodir bo‘lgan. O‘tgan yilning noyabrida Tailand hokimiyati Bangkok tergov qamoqxonasidagi xitoylik mahbuslar VIP-zalga kirish imkoniga ega bo‘lgan kabi maxsus imtiyozlar olgani haqidagi da’volarni tekshirgan edi. Malayziyada siyosiy aloqalarga ega mahbuslarga imtiyozlar berilgani haqida qayta-qayta ayblovlar paydo bo‘lgan; so‘nggi indoneziyalik janub malayziya qamoqxonalariga mustaqil tekshiruvlar o‘tkazish haqida yangi chaqiriqlarga sabab bo‘ldi.

Janublar nima uchun takrorlanadi

«Tashqi dunyoda bo‘lgani kabi, pul va aloqalar qamoqxona tizimi ichida kapital sifatida ishlaydi. Kuchli mahbuslar odatda boyligini yo‘qotmaydi va ta’sirli odamlar bilan aloqalarini saqlab qoladi», — dedi DW’ga Indoneziyaning Center for Detention Studies (CDS) katta tadqiqotchisi Iva Maulana. Haddan tashqari to‘lganlik va resurslar yetishmasligi ham korrupsiyaga yo‘l ochadi: hukumat ma’lumotlariga ko‘ra, sentyabr oxirida Indoneziya muassasalarida rasmiy sig‘im taxminan 154 ming bo‘lgan holda taxminan 279 ming kishi saqlangan. World Prison Brief ma’lumotlariga ko‘ra, Tailand qamoqxonalari 2025-yil oxirida taxminan 301 ming mahbusni saqlagan — me’yordan taxminan 21% yuqori. DW qayd etishicha, qamoqxona ma’muriyatlaridagi korrupsiya kengroq boshqaruv muammolarini aks ettiradi: mintaqa mamlakatlari Transparency International korrupsiyani idrok etish indeksida muntazam ravishda past o‘rinlarni egallaydi. «Qarorlar yopiq eshiklar ortida, kim, nima va nima uchun olgani haqida cheklangan shaffoflik sharoitida qabul qilinsa, shaxsiy aloqalar va pul ta’siri uchun imkoniyatlar paydo bo‘ladi», — dedi DW’ga Malayziya, Tailand va Filippinda qamoqxona boshqaruvi bo‘yicha yirik tadqiqot o‘tkazgan Bristol universiteti kriminologiya o‘qituvchisi Nasrul Ismoil.

Tengsizlik «boylar uchun lyuks»dan kengroq

Ismoilning fikricha, muammo kam sonli boy mahbuslarning g‘ayrioddiy imtiyozlari bilan cheklanmaydi. Butun mintaqa bo‘ylab ko‘plab mahbuslar ma’muriyat ularni ta’minlamagani uchun ovqat, toza suv va gigiyena vositalarini sotib olish uchun qarindoshlarining pullariga tayanadi. «Bu boy uchun hashamatli turar joydan farq qiladi, lekin ikkala holat ham kengroq tengsizlik qamoqxona ichida turli institutsional mexanizmlar orqali qanday takrorlanishini ko‘rsatadi. Minimal standartlar barqaror kafolatlanmagan joylarda qadrli sharoitlarga kirish mahbusning resurslari va aloqalariga bog‘liq», — deb tushuntirdi u. «Asosiy savol boylar maxsus imtiyozlar oladimi yo‘qmi emas, balki asosiy farovonlik va insonparvar muomalaga kirish nega boshidananoq shunchalik tengsiz ekanligidir».

Islohotlar mumkinmi

Takrorlanuvchi janublar xodimlarni ishdan bo‘shatish va o‘zboshimchalik bilan qurilgan binolarni buzish institutsional islohotlarsiz samarasiz ekanini ko‘rsatadi. Mumkin bo‘lgan choralar qatorida — mustaqil inspektsiyalar (BMT qoidalari, «Nelson Mandela qoidalari» sifatida ma’lum, muntazam ichki tekshiruvlar va mustaqil organlar tomonidan tashqi monitoringni talab qiladi), joylashtirish, ko‘chirish, tibbiy xizmat va intizomiy qarorlar masalalarida shaffoflik, haddan tashqari to‘lganlikni kamaytirish, xodimlarni o‘qitish va ma’lumot beruvchilarni himoya qilish. Maulana fikricha, yanada asosiy o‘zgarish kerak: «Hozirgi tizim erkinlikdan mahrum qilishni jazoning asosiy shakli sifatida ko‘radi, shu sababli huquqni muhofaza qiluvchilar har qanday huquqbuzarlik uchun qamoqqa olishga murojaat qiladi», bu esa haddan tashqari to‘lganlik va korrupsiyaga olib keladi. «Qamoqda saqlashga qarata bo‘lmagan choralarni va muqobil variantlarni faolroq joriy etish muhim», — dedi u. Ismoil o‘z navbatida mintaqa hukumatlari qamoqxonalardagi favqulodda vaziyatlarga «ta’sirchan qobiliyat»ni namoyish etganini qayd etdi: COVID-19 pandemiyasi davrida ular qamoqxonalardagi kasallik tarqalishini tez lokalizatsiya qilgan. Lekin bunday choralar kamdan-kam barqaror sharoit yaxshilanishlariga aylanadi. U buni «selektiv davlat qobiliyati» deb atadi: «Hukumatlar qamoqxonalardagi kasallik tarqalishi devorlari ortidagi aholi salomatligiga tahdid solganda harakat qilishning sezilaran qobiliyatini ko‘rsatdi, lekin mahbuslarning kundalik farovonligini yaxshilashning teng darajadagi yaxshilanishlarini qo‘llab-quvvatlay olmadi». Uning so‘zlariga ko‘ra, har bir janubdan keyin tergovlar e’lon qilinadi, xodimlar chetlatiladi, yangi tartib-qoidalar joriy etiladi — bularning barchasi zarur, lekin imtiyozlarni yaratgan institutsional mexanizmlarni o‘zgartirmaydi. «Xavf shundaki, qamoqxona tizimlari janublarga javob berishda ularning takrorlanishiga imkon beruvchi sharoitlarni oldini olishdan ko‘ra yaxshiroq bo‘lib qolmoqda».