Asosiy ma’lumotlar
- Sayda Rashidova til faqat bolaga quvonch, o‘yin, kitob va muloqot orqali kelganda yashaydi, deb hisoblaydi
- 3–10 yoshli bolalar uchun u qisqa syujetlar, takrorlar, o‘yinlar va milliy obrazlarga asoslangan materiallarni, ISCED 0–1 va CEFR Pre-A1/A1 darajalariga tayanib taklif qiladi
- Taklif etilgan chora-tadbirlar: mavjud kitoblarni audit qilish, mikrostandartlar, sinovlar, raqamli resurslar, inklyuziv dizayn va oila, pedagoglar hamda mualliflar hamkorligi
O‘zbek tili kuniga bag‘ishlangan maqola
21-oktyabr, O‘zbek tili kuni arafasida tilni ommalashtiruvchi va bolalar kitoblari muallifi Sayda Rashidova Gazeta.uzda bolalar kitobining til kelajagidagi o‘rniga bag‘ishlangan maqola e’lon qildi. Uning fikricha, bu kun faqat tarixiy sanani eslatib qolmasligi, balki ona tilining hozirgi va kelgusi avlodlar hayotidagi o‘rni haqida o‘ylashga undashi kerak. Til, u ta’kidlaganidek, faqat minbarda maqtovlar bilan saqlanmaydi: u bolaga quvonch, o‘yin, kitob, suhbat va kashfiyot shaklida kelganda yashaydi va rivojlanadi.
Til — qoidalar majmuyi emas, hayotning o‘zi
Uch yoshdan o‘n yoshgacha bo‘lgan bola uchun til — qoidalar to‘plami emas, balki rasmdagi qahramon, takrorlanadigan quvnoq ibora, qo‘shiq, harakat, savol-javob, oilaviy mashg‘ulotlar va o‘yindagi muloqotdir. Rashidova fikricha, o‘zbek tilini o‘rgatishga qaratilgan zamonaviy mahsulot qisqa syujetlar, vizual tayanch, takrorlanuvchi til birliklari, o‘yin va harakat, milliy obrazlar, oilaviy ishtirok va o‘lchanadigan natijani birlashtirishi kerak. Muhimi — so‘zlarni yodlash emas, balki bolaning salomlasha olishi, o‘zini tanishtirishi, buyum so‘rashi, oddiy savolga javob berishi va tengdoshlari bilan o‘zbekcha o‘ynashi. Muvaffaqiyat meyori «mavzu o‘tildi» emas, balki bola nimani tushungani va o‘zi nima qila olishi bo‘lishi kerak.
Xalqaro standartlar va milliy moslashtirish
Muallif fikricha, yondashuv ISCED 0 va ISCED 1 bosqichlari (maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim) o‘ziga xosligini hisobga olishi kerak, CEFR bo‘yicha Pre-A1 va A1 darajalari esa bolalar yoshiga, o‘zbek tilining xususiyatlariga va mahalliy madaniy muhitga moslashtirilishi lozim — xalqaro standartni tayyor shablon sifatida nusxalamaslik, balki uning mazmunini milliy ta’lim ehtiyojlariga ilmiy asosda moslashtirish kerak.
Ona tilga hurmat — ko‘prik sifatida
Ko‘ptilli muhitda o‘zbek tilini o‘rganayotgan bolaning uy tiliga va madaniy tajribasiga inkor qilinmasligi kerak: ona tilga hurmat — to‘siq emas, balki yangi turga olib boradigan «xavfsiz ko‘prik». O‘zini hurmat qilinayotganini sezgan bola xato qilishdan qo‘rqmaydi va suhbatga faolroq kirishadi. Bolalar kitoblaridagi milliy obrazlar — mahalla, oila, mehmondo‘stlik, tabiat, milliy taomlar, hunarmandchilik, bayramlar va kundalik odob — bezak emas, kommunikativ vazifa bajarishi va o‘git qilmasdan tabiiy tarzda berilishi kerak: tilga muhabbat ko‘pincha qahramonga muhabbatdan boshlanadi.
Ilmiy tekshiruv va akademik halollik
Chiroyli kitob yetarli emas: matnning yoshga mosligi, illyustratsiyalar yordami, takrorlar va o‘yinlarning ta’siri tajriba yo‘li bilan tekshirilishi lozim. Rashidova mavjud kitoblarni audit qilish, bolalar uchun oddiy «qila oladi» mikrostandartlarini ishlab chiqish, kichik guruhlarda sinovlar o‘tkazish va natijalar asosida materiallarni takomillashtirishni taklif qiladi — bunda kuzatuvlar tahlili, bolalar nutqining audio va video yozuvlari, pedagogik kundaliklar, ota-onalar fikrlari hamda tajribadan oldingi va keyingi topshiriqlar o‘rganiladi. U akademik halollik muhimligini ta’kidlaydi: natijalarni bo‘rttirmaslik, muvaffaqiyatsizliklardan saboq chiqarish, bolalar haqidagi ma’lumotlar maxfiyligiga rioya qilish va tasvirlar hamda yozuvlar uchun ota-onalarning roziligini olish kerak.
Raqamli muhit, inklyuzivlik va hamkorlik
Zamonaviy bolaga audioresurslar, QR-kodlar, oddiy animatsiya va interaktiv o‘yinlar foydali, ammo texnologiyalar kitob mazmunini «siqib qo‘ymasligi» kerak — ularning vazifasi bolani ekranga bog‘lash emas, balki o‘zbekcha tinglash, gapirish va haqiqiy muloqotga olib borishdir. Inklyuzivlik — majburiy mezon: shrift, rang, tasvirlar, topshiriqlar hajmi, audio tezligi va harakat turi turli ta’lim ehtiyojlariga moslashishi kerak. Bolaning tilga qiziqishi oilaga ham bog‘liq: bilimlarni mustahkamlash uchun kuniga o‘n daqiqa qo‘shma mashg‘ulot yetarli, shu bois har bir kitobga ota-onalar va pedagoglar uchun qisqa ko‘rsatmalar ilova qilish foydali bo‘ladi. Sifatli mahsulot yaratish jamoani talab qiladi: ilmiy rahbar, maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim mutaxassislari, CEFR bo‘yicha ekspert, psixolog, rassom, muharrir, raqamli dizayner, ta’lim tashkilotlari, nashriyot va homiy.
