Asosiy ma’lumotlar
- Siston va Balujiston viloyatida hujumlar va to‘qnashuvlar ko‘paydi; qurbonlar orasida TIP jangarilari, «Basij» va sunniy ruhoniy bor.
- 2025-yil dekabrda baluj muxolifat guruhlari Xalq jangchilari fronti birligiga birlashdi.
- Balujlar Eron aholisining 2–6 foizini tashkil etib, Iran Human Rights ma’lumotlariga ko‘ra 2025-yilda qatlning 9 foizini berdi.
Eron janubi-sharqida zo‘ravonlikning ortishi
So‘nggi haftalarda Pokiston va Afg‘oniston bilan chegaradosh Eranning Siston va Balujiston viloyatida yana hujumlar, suiqasdlar va qurolli to‘qnashuvlar yuz berdi. Hodisalar viloyat markazi Zohidonda va kichik chegara shaharlarida qayd etildi. Qurbonlar orasida Islomiy inqilob qo‘riqchilari korpusi a’zolari, «Basij» militsiyasi, qurolli shaxslar va sunniy ruhoniy bor. DW zo‘ravonlik to‘lqini Eranga qarshi urushdan keyingi xavfsizlik bo‘shliqlari bilan bog‘liq deb aniq aytish mumkin emasligini, biroq hujumlar sonining o‘sishi allaqachon nozik chegara hududidagi vaziyatning davom etayotgan yomonlashuvidan dalolat berishini qayd etadi.
Muxolifat guruhlarining birlashuvi
2025-yil dekabrda Erondagi bir nechta baluj muxolifat guruhlari Xalq jangchilari fronti (Popular Fighters Front) qanoti ostida birlashdi. Kuzatuvchilar buni siyosiy va harbiy faoliyatni chuqurroq integratsiya qilishga urinish deb baholaydi. Koalitsiya Eranga qarshi urush boshlanishidan oldin shakllangan. Italiyada yashovchi va ko‘p yillar balujlarning ahvolini yoritgan eronlik jurnalist Mehdi Nahl Ahmadi DWga yangi xavfsizlik vaziyati qurolli guruhlarga operatsiyalarni kengaytirish va paydo bo‘lgan bo‘shliqlardan foydalanish imkonini berishi mumkinligini aytdi. Shu bilan birga, Erondagi va Pokistondagi turli baluj tashkilotlari o‘rtasida muvofiqlashtirilgan transchegara hamkorligi to‘g‘risida hozircha dalil yo‘q; ba’zi guruhlar Balujiston mustaqilligiga erishishga intiladi.
Norozilikning tuzilma sabablari
Ahmadi balujlarning noroziligini tuzilma omillar bilan bog‘laydi: uning so‘zlariga ko‘ra, Islom Respublikasining so‘nggi o‘n yilliklarda etnik va diniy hududlarga nisbatan xavfsizlik siyosati ularning qolgan mamlakat o‘rtasidagi iqtisodiy rivojlanish farqini oshirgan. Erondagi, balujlar ahvolidan xabardor manba (xavfsizlik nuqtai nazaridan shaxsi oshkor qilinmaydi) qurolli zo‘ravonlikning bir qismini siyosiy, iqtisodiy va diniy norozilik bilan bog‘ladi: bandlik, ta’lim, hududiy rivojlanish va diniy masalalardagi kamsitish taranglikni kuchaytiradi. U mojarani izolyatsiyada ko‘rib chiqmaslik kerakligini ta’kidladi: ruhoniylar, olimlar va boshqa jamoat rahbarlari yillar davomida yaxshiroq ijtimoiy siyosat va investitsiyalar uchun tinch yo‘l bilan kurashishga harakat qilgan, biroq muvaffaqiyatsizlikka uchragan, bu esa ba’zilarni radikallashgan choralarga itarilgan.
Qatllar va kontrabanda
Manba so‘nggi o‘n yilliklardagi ko‘p sonli qatllarni ham norozilik omili deb atadi; viloyatda hujjatlashtirilgan qatlarning aksariyati giyohvand moddalar bilan bog‘liq jinoyatlar bilan aloqador. Balujlar, taxminlarga ko‘ra, Eron aholisining atigi 2–6 foizini tashkil etadi, biroq o‘limga hukm qilinish holatlari nomutanosib darajada ko‘p: Iran Human Rights ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilda qayd etilgan qatlarning 9 foizi, 2024-yilda 11 foizi va 2023-yilda 20 foizi ularning hissasiga to‘g‘ri kelgan. Qashshoq hudud aholisining ko‘pchiligi uchun Eronga opiy va mamlakatdan yoqilg‘i kontrabandasi — kam sonli daromad yo‘llaridan biri, bu o‘z navbatida chegara doimiy harbiy va kuchli mavjudligini saqlab turadi. Eron janubi-sharqidagi qurolli guruhlar xorijdan yordam oladimi yoki yo‘qmi — noma’lum.
Pokiston Balujistonida ham keskinlashuv
Zo‘ravonlik gaz, oltin va misga boy, biroq iqtisodiy jihatdan zaif rivojlangan Pokistonning Balujiston viloyatida ham o‘sib bormoqda. Pakistan Institute for Conflict and Security Studies ma’lumotlariga ko‘ra, sentyabrda u yerda avgustdagi 89 holatga qaraganda 131 qurolli hujum qayd etilgan. Uzoq vaqtdan beri faoliyat yuritayotgan separatistik harakatdan tashqari, «Pokiston Toliboni» (TTP) ham operatsiyalarini kengaytirmoqda. Bu Eron va Pokiston o‘rtasidagi strategik ahamiyatga ega transport aloqalariga bosimni kuchaytiradi. Afg‘onistondagi balujlarning ahvoli haqida ancha kam ma’lumot bor.
