Asosiy ma’lumotlar

  • YI ning Arktika bo‘yicha yangi strategiyasi xavfsizlikni markazga qo‘yadi: muzqaymoq flotini kengaytirish, sun’iy yo‘ldosh monitoringi, dengiz xavfsizlik habi va suv osti kabelini ta’mirlash habi.
  • Kaja Kallas Rossiyani sovet bazalarini qayta ochgani va yangi qurol sinovlari o‘tkazgani, Xitoy esa portlar va infratuzilmaga investitsiyalar oshirayotgani haqida bayonot berdi; fon — Trampning Grenlandiya haqidagi bayonlari.
  • YI Arktikada neft va gaz qazib olishdan bosh tortishni saqlab qoladi, qayta tiklanadigan energiya, Far North Fibre kabeli va Rail Nordica loyihasini rivojlantiradi hamda chuqur suvda qazishga qarshi chiqadi.

Yangi strategiya: xavfsizlik markazda

Yevropa Ittifoqi 2026-yil 20-oktabr, seshanba kuni yangilangan Arktika strategiyasini taqdim etdi. Yevropa diplomatiyasi rahbari Kaja Kallas so‘zlariga ko‘ra, u 2021-yildagi hujjatga nisbatan «ancha qattiqqo‘l xavfsizlik muhiti»ni aks ettiradi. «Arktika endi dunyodagi geosiyosiy tarangliklardan ajralib turmaydi», — dedi u. Formulirovkadagi asosiy o‘zgarish: Bryussel ko‘p tomonlama hamkorlik «hanuz zarur, ammo endi YI ning Arktikadagi yondashuvining yagona asosi bo‘la olmaydi» deganini tan oladi. Mintaqa endi Yevropaning strategik qo‘shniligi bir qismi sifatida qaraladi. Yevropa Komissiyasi raisi Ursula fon der Lyayen Arktikani «geosiyosatning tektonik plitalari to‘qnashadigan» joy deb atadi va suverenitet hamda hududiy yaxlitlik «endi o‘z-ozidan mavjud deb hisoblanmasligi» kerakligini aytdi.

Mudofaa va hamkorlar

Strategiya yangi siyosiy format — Shimoliy qo‘shnilik (Northern Neighbourhood)ni yaratadi; u Norvegiya, Islandiya, Kanada, Buyuk Britaniya va AQShni birlashtirib, muntazam sammitlar rejalashtirilgan. Kallas Moskva mintaqada «sovet bazalarini qayta ochgani va yangi qurollarni sinayotgani»ni ma’lum qildi, shuningdek, dronlar, GPS signallarini to‘suvchi vositalar va suv osti kabeliga qarshi diversiyalarga ishora qildi; uning so‘zlariga ko‘ra, Xitoyning portlar, minerallar va tanqidiy infratuzilmaga investitsiyalari diqqat bilan o‘rganilishi kerak. Fon esa AQSh prezidenti Donald Trampning Grenlandiyani qo‘shib olish haqidagi bayonlari bo‘ldi; DW ma’lumotlariga ko‘ra, undan so‘ng AQShning hududga kirish huquqi to‘g‘risida Daniya bilan bitim imzolangan. YI muzqaymoqlar flotini kengaytirish va sun’iy yo‘ldoshlardan kuzatish bo‘yicha pilot loyihani boshlashni niyat qilmoqda. Xalqaro hamkorlik komissari Yozef Sikela DW ga bergan intervyusida YI NATO bilan raqobat qilmasligini ta’kidladi: «NATO mudofaa va to‘xtatish markazi bo‘lib qoladi, lekin NATOda byudjet yo‘q — u a’zo davlatlarda bor».

Savdo yo‘nalishlari va dengiz xavfsizligi

Arktika yo‘nalishlarining ochilishi YI ga Sues kanali va Qizil dengizni chetlab o‘tib, Osiyoga qisqaroq yo‘l berardi. Rossiya Shimoliy dengiz yo‘li infratuzilmasiga investitsiya kiritmoqda, Xitoy esa «Qutb ipak yo‘li»ni ilgari surmoqda. Bryussel «barcha savdo yo‘nalishlarida suzib yurish erkinligini ta’minlash»ni majburiy deb oldi va hamkorlar bilan ma’lumot almashish uchun dengiz xavfsizlik habi yaratishni rejalashtirmoqda — Rossiyadagi «soya flotini» kuzatish, noqonuniy baliq ovlash va ifloslanishlarni aniqlash maqsadida. Reuters manbalarga tayanib xabar berishicha, o‘tgan oy NATOning qo‘shma operatsiyasi materik Norvegiya va Shpitsbergen o‘rtasidagi suv osti kabelini ishdan chiqara oladigan chuqur suv apparatlarini sinash bo‘yicha rus mashqlarini buzgan. YI, shuningdek, Qutb kodeksiga rioya qilishni ta’minlashga va’da beradi va arktik suzish yo‘nalishlari bo‘yicha prognoz tadqiqotini buyurtma qildi.

Energetika va xomashyo

Bryussel 2021-yildagi pozitsiyani saqlab qoladi: Arktikada uglevodorod qazib olmaslik va mintaqadagi yangi konlardan neft va gaz sotib olmaslik. «Neft, ko‘mir va gaz yerda qolishi kerak», — dedi energetika komissari Dan Yorgensen. Norvegiya qarshi chiqqan moratoriyga ishora final versiyada yumshatilgan. Komissiya amaldorlaridan biri konlarni o‘zlashtirish «bir necha yildan o‘n yilgacha» vaqt olishini va o‘sha paytga kelib resurslar blokka kerak bo‘lmasligini ta’kidladi. Buning o‘rniga YI shamol, gidro, geotermal energetika va vodorodni rivojlantirishni niyat qilmoqda: 2026-yil yanvarida ishga tushirilgan Aurora elektr uzatish liniyasi allaqachon Finlyandiya va Shvetsiya tarmoqlarini bog‘laydi. Arktika, ayniqsa Grenlandiya nodir yer metallari, grafit va litiga boy; tanqidiy xomashyo loyihalari Norvegiya, Finlyandiya va Shvetsiyada davom etmoqda. Shu bilan birga, YI chuqur suv ekotizimlari haqidagi ilmiy bo‘shliqlar yopilmaguncha «chuqur suvda qazishga qarshi chiqishni davom ettiradi».

Kabellar, transport va iqlim

Ulanish — strategiyaning yana bir ustuni. Far North Fibre loyihasi Yevropa, Grenlandiya va Kanadani Sharqiy Osiyo mamlakatlari bilan bog‘lashi kerak; DW hujjatda «Grenlandiyani Yevropa bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘laydigan, Kanada va Yaponiyaga kengaytirish imkoniyati mavjud bo‘lgan barqaror suv osti kabel aloqasi» nazarda tutilganini qayd etadi. Tarmoq uzoq joylashgan tub aholi punktlariga keng polosali kirishni va materik Yevropa uchun zaxira ma’lumot yo‘nalishini ta’minlaydi. Shuningdek, Shimoliy Atlantika va Arktikada suv osti liniyalarini himoya qilish va ta’mirlash uchun O‘rta yer dengizi va Boltiq dengizidagi namunadagi arktik kabel habi rejalashtirilgan. Bryussel Rail Nordica loyihasini — shimoliy Finlyandiyadagi temir yo‘llarni umumyevropa o‘lchamiga o‘tkazishni — tezlashtirmoqda. Iqlim qismida DW Arktika o‘rtacha jahon darajasiga qaraganda taxminan to‘rt barobar tezroq isib borayotganini qayd etadi; Sikela YI arktik hududning katta qismidan doimiy muzloqlik haqida ma’lumot olmasligini aytib, Rossiyani «dahshatli darajadagi burg‘ilash va yangi shaxtalarni ochish»da aybladi. Strategiya iqlim tadqiqotlarini kuchaytirish, keskin ob-havoni prognozlash uchun sun’iy intellektli flagman loyihalar, shuningdek, tub aholi bilan muloqotni kengaytirish va arktik yoshlar uchun Erasmus+ dasturlarini nazarda tutadi.