Avstraliya ijtimoiy tarmoqlarda tavsiya algoritmlarini ‘o‘chirish tugmasi’ to‘g‘risidagi qonun loyihasini taklif qildi

Asosiy ma’lumotlar

Avstraliya qonun loyihasi platformalarga foydalanuvchilarga tavsiyaviy algoritmlarni o‘chirish imkoniyatini berishni majburlaydi; jarimalar — 100 mln avstraliya dollarigacha
Shanel Kontosning ‘Fix Our Feeds’ kampaniyasi 15 mingdan ortiq imzo va ikki sobiq bosh vazir qo‘llab-quvvatlashini to‘pladi
O‘ng partiyalar va Tramp ma’muriyatidan tanqid; yirik texnologiya kompaniyalari ommaviy bayonotlardan o‘zini tiyib turdi

Islohotning mohiyati

Bosh vazir Entoni Albaneze hukumati Avstraliya parlamentiga Digital Duty of Care qonun loyihasini kiritdi. Uning markaziy chora-tadbiri — ‘algoritmlar tugmasi’: ijtimoiy tarmoqlar foydalanuvchilarga tavsiyaviy kontentni o‘chirish va faqat obuna bo‘lgan akkauntlar postlarini ko‘rish imkonini berishi kerak. Qonun, shuningdek, onlayn xizmatlar — ijtimoiy tarmoqlar, o‘yin platformalari, chat-botlar va boshqalar uchun g‘amxo‘rlik majburiyatini (duty of care) joriy etadi: ular ‘oqilona darajada amalga oshiriladigan’ darajada xavfsiz onlayn muhitni ta’minlashi kerak. Bolalarni ‘zararli’ materiallar va dizayn yechimlaridan — masalan, pornografiya va ovqatlanish buzilishlarini yoki ayollarga nisbatan salbiy qarashlarni rag‘batlantiruvchi kontentdan himoya qilish ko‘zda tutilgan; kattalar uchun esa ‘jiddiy zararli’ noqonuniy materiallarning torro‘yxati. Buzilishlar uchun jarimalar 100 mln avstraliya dollarigacha (taxminan 52 mln funt yoki 70 mln AQSh dollari) yetishi mumkin. ‘Bu hukumatga nazorat berish haqida emas, bu odamlarga nazorat berish haqida’, — dedi Albaneze. Aloqa vaziri Anika Uells BBC’ga qonun ‘javobgarlik yukini qurbonlardan big tech operatorlariga ko‘chiradi’, dedi.

Shaxsiy hikoyalar

BBC islohot asosini tashkil etgan odamlarning hikoyalarini keltiradi. Hozir 24 yoshli va anoreksiyadan tuzilayotgan Varsha Yajman 13 yoshidan boshlab uning lentasi mashqlar haqidagi videolar va ‘kaloriya challenge’lari bilan to‘lganini aytdi; u hozir ham xavfsizlik sozlamalari va taqiqlangan so‘zlar ro‘yxati yoqilgan holda vazn yo‘qotish haqidagi kontent oladini aytadi. Melburndan Flinn Martin taxminan to‘rt yil oldin uning lentalari Endryu Teyt va ‘manosfera’ning boshqa shaxslari bilan to‘lib ketganini aytadi; u bu ritorikaga berilib, ikkita provokatsion video bilan Avstraliyada viral bo‘ldi va psikoz hamda kasalxonaga yotqizilgandan keyin ‘manosferadan’ chiqdi; keyinchalik unga bipolar buzilish tashxisi qo‘yildi. Ikkalasi ham ijtimoiy tarmoqlar yagona sabab emas, ammo muhim omil ekanini ta’kidlaydi.

‘Fix Our Feeds’ kampaniyasi

Faol Shanel Kontos, Teach Us Consent sayti asoschisi va Avstraliyadagi jinsiy tarbiya islohoti ishtirokchisi, tavsiyaviy algoritmlarni standart bo‘yicha o‘chirish va ixtiyoriy yoqish imkoniyatini talab qilgan ‘Fix Our Feeds’ kampaniyasini boshladi. Petitsiyaga 15 mingdan ortiq odam imzo chekdi; uni ikki sobiq bosh vazir, bir qator deputatlar, ruhiy salomatlik va onlayn xavfsizlik mutaxassislari qo‘llab-quvvatladi. Sentabrda hukumat taklifning o‘z versiyasini e’lon qildi — standart bo‘yicha o‘chirish talabisiz. Kontos endi kampaniyani global darajaga chiqarishni niyat qilmoqda, Kanada, Buyuk Britaniya va Avstraliyaning onlayn xavfsizlik masalalaridagi uyg‘unligiga umid qiladi.

Reaksiya va tanqid

Meta, Snap, TikTok, X va Google (YouTube egasi) BBC’ning qonun loyihasi bo‘yicha izoh so‘rovlaridan bosh tortdi. Instagram rahbari Adam Mosseri Sidneydagi matbuot brifingida algoritmsiz lentalar do‘stlardan kamroq postlar degani va ilovani klinik qaramlik qiladigan deb hisoblamasini aytdi — garchi BBC ta’kidlaganidek, amerikalik hakamlar hay’ati yaqinda boshqacha qaror chiqargan. Avstraliyaning o‘ng partiyalari va Tramp ma’muriyati islohotlar haddan tashqari moderatsiya va senzuraga olib kelishi mumkinligini aytdi. Uells bunga javoban kattalar hech qanday cheklovsiz ‘manosfera’ podkastlarini tinglashi, hukumatni tanqid qilishi, memlar yasashi va Oyga qo‘nishni inkor etishi mumkinligini aytdi.

Amalga oshirish muammolari

Ochiq savol — Avstraliyaning qonunni bajarish qobiliyati: so‘rovlar voyaga yetmaganlarga taqiqdan oldin ijtimoiy tarmoqlardan foydalangan bolalarning aksariyati foydalanishni davom ettirayotganini ko‘rsatmoqda, jarimalar esa hozirgacha yozilmagan. 2023-yilgi YI tajribasi ogohlantirish bo‘lib xizmat qiladi: platformalar ‘faqat obuna’ lentalarini joriy qildi, ammo kompaniyalar ma’lumotlariga ko‘ra, bunday funksiyalardan foydalanish past. ARC Centre of Excellence for the Digital Child tadqiqotchisi Kris Zomer The Conversation’da platformalar talablarni ‘noqulay’ bajarayotganini va foydalanuvchilar standart bo‘yicha algoritmik lenta bilan qolayotganini yozgan. Instagram’da algoritmni o‘chirganda shaxsiy xabarlar, profil va sozlamalar mavjud emas, ilovadan chiqqandan keyin lenta yana algoritmik bo‘lib qoladi. Istisno — Niderlandiya, bu yerda Meta’ning EU Digital Services Act buzilishi bo‘yicha sud qaroridan keyin (apellyatsiya martda yo‘qotilgan) foydalanuvchilar uy lenta tanlovini saqlab qoladi. Avstraliya qoidalari hozircha yakunlanmagan, ammo hukumat ‘faqat obuna’ lentalari kamroq funksional bo‘lmasligini, algoritm sozlamalari ‘oydin’ bo‘lishini va foydalanuvchining ‘aniq tanlovisiz’ o‘zgarmasligini talab qiladi.

Foydalanuvchilar kayfiyati

Oy boshida o‘tkazilgan so‘rov Z avlodi vakillarining uchdan ikkisi algoritmlarini saqlab qolishini, ammo umuman olganda avstraliyaliklarning deyarli yarmi ularni o‘chirishini ko‘rsatdi. Yajman va Martinning o‘zlari shubha bilan qaraydi: Yajman Avstraliya big tech’ni ‘so‘zda yutib bo‘lmasligiga’ shubha qiladi, Martin qonunchilardan tugmaning salohiyati haqida ‘realistik’ bo‘lishni so‘raydi. Shunga qaramay, Yajman tanlov imkoniyatining o‘zini qadrlaydi: ‘Yomon kunda o‘chira olishimni bilish menga haqiqatan yaxshi his beradi’.