Asosiy ma’lumotlar

  • Harorat 30 °C dan oshganda insultlar soni o‘sadi; issiqlik insultlarining ulushi 20–30 yil ichida 1% dan 5–8% gacha oshishi mumkin.
  • «Tropik kechalar» (20 °C dan yuqori) chuqur uyquni buzadi, uzoq davom etsa insult va demensiya xavfini oshiradi.
  • Kallvayt so‘zlariga ko‘ra, haftasiga kamida bir soat o‘rmonda yurish insult xavfini 3% ga, demensiya xavfini 4% ga kamaytiradi.

Iqlim — miya uchun xavf omili sifatida

Iqlim o‘zgarishi miya salomatligi uchun tobora jiddiy tahdidga aylanmoqda: haroratning oshishi va boshqa atrof-muhit omillari nevrologik kasalliklar bilan bog‘liq yukni oshirmoqda. Buni Yevropa nevrologiya akademiyasi huzuridagi atrof-muhit ta’siri bo‘yicha ishchi guruh raislaridan biri, nevrolog Ulf Kallvayt G‘ashtayndagi Yevropa salomatlik forumi doirasida Euronews Health muxbiriga aytdi. Uning keltirgan baholariga ko‘ra, nevrologik buzilishlar — migrendan demensiyaga va Parkinson kasalligiga qadar — umr davomida taxminan har uchinchi kishiga ta’sir qiladi, ruhiy buzilishlar bilan birgalikda ularning global iqtisodiy yuki 2019-yilda taxminan 1,5 trln yevroni tashkil etgan. Uning so‘zlariga ko‘ra, isish mavjud kasalliklar kechishini yomonlashtirishi va yangi kasalliklar xavfini oshirishi mumkin, ammo bunday stsenariy oldindan belgilangan emas: siyosatchilar issiqlik va ifloslanish ta’sirini kamaytirish hamda yashash muhitini yaxshilash orqali xavflarni pasaytirishi mumkin.

Issiqlik, insultlar va uyqu

Eng oydin xavotirlardan biri — yuqori harorat va insult o‘rtasidagi bog‘liqlik. Harorat 30 °C dan oshganda insultlar soni o‘sadi, dedi Kallvayt. Uning baholashicha, hozir barcha holatlarning taxminan 1% ini tashkil etadigan issiqlik insultlari yaqin 20–30 yil ichida 5–8% ni tashkil etishi mumkin. Issiqlik miyaga bilvosita — uyqu orqali ham ta’sir qiladi: harorat 20 °C dan pastga tushmaydigan «tropik kechalarda» organizm sovushga ulgurmay, bu chuqur uyqu va tiklanishni buzadi. «O‘tgan yozni boshidan kechirgan har bir kishi bunday issiq kechalarda yomon uxlashni biladi», — dedi nevrolog. Uning so‘zlariga ko‘ra, uzoq muddatli uyqusizlik insult va demensiya xavfini keskin oshiradi.

Infeksiyalar va xavflarning tengsiz taqsimlanishi

Isish kana va chivinlar yuqadigan infeksiyalarning geografiyasini o‘zgartirmoqda; ularning ba’zilari nerv sistemasiga zarar yetkazadi — masalan, laym boreliozi nevrologik asoratlarni keltirib chiqarishi mumkin. «Hozircha u yerda bezgak deyarli yo‘q, ammo ehtimol besh–o‘n yildan keyin u Yevropaning janubidagi bizni ham qamrab oladi», — dedi Kallvayt. Xavflar teng taqsimlanmagan: bolalar, homilador ayollar, keksalar va surunkali kasalliklari bor odamlar ayniqsa zaif. Nevrolog aytishicha, yaqinda o‘tkazilgan tadqiqotlar ijtimoiy-iqtisodiy muhtojlik sharoitidagi odamlarda miya salomatligi ko‘rsatkichlari yomonroq ekanini — umumiy miya hajmi kichikroq va qon tomir shikastlanishlari belgilari ko‘proq ekanini ko‘rsatdi. «Issiq kunlarda konditsioner o‘rnatishga imkoningiz bo‘lmasa, buni ko‘tarish ancha qiyin», — deb ta’kidladi u va salomatlikka sog‘lom ovqatlanishga kirish, uy-joy sharoitlari va atrof-muhit ham ta’sir qilishini qo‘shdi.

Yashil zonalar va shahar siyosati

Shahar muhiti alohida rol o‘ynaydi: shovqin, havoning ifloslanishi va stress farovatni yomonlashtiradi, yashil zonalarga kirish esa salomatlikni qisman himoya qilishi mumkin. «Haftasiga kamida bir soat o‘rmonda yurish insult xavfini 3% ga, demensiya xavfini 4% ga kamaytiradi», — misol keltirdi Kallvayt. U odamlarni tabiatda ko‘proq bo‘lishga va yorug‘lik hamda shovqin ta’sirini cheklab, uyquni asrashga chaqirdi, ammo faqat shaxsiy choralarning yetarli emasligini ta’kidladi: ko‘p narsa salqin uy-joy, tinch hududlar va toza havoga kirishni belgilovchi jamoat siyosatiga bog‘liq. U ifloslanish va zaharli moddalardan himoyani kuchaytirish hamda binolar loyihalashini qayta ko‘rib chiqishni taklif qildi: «Ular hozirgacha quyosh nuri tushadigan janub tomonga kuchli yo‘naltirilgan. Ehtimol, kelajakda bunday arxitekturani o‘zgartirishga to‘g‘ri keladi».