Asosiy ma’lumotlar
- ECA: bitta PFASning xavfliligini baholaş örtaça olti yil, çeklovlarni qabul qiliş deyarli beş yil oladi
- ECA: PFAS xavfini baholaş örtaça olti yil, çeklovlar joriy etiş esa deyarli beş yil vaqt oladi
- YI davlatlarining uçdan biri 2020–2025-yillarda PFAS çeklovlariga rioya böyiça maqsadli tekşiruvlar ötkazmagan
- Komissiyaga universal çeklaş böyiça 2027-yilgaça qaror qabul qiliş tavsiya etilgan
- Komissiyaga 2027-yilgaça universal çeklov böyiça qaror qabul qiliş tavsiya etilgan
Auditorlar muvaffaqiyatsizlikni qayd etmoqda
Yevropa Ittifoqi olti yil oldin bergan «abadiy kimyoviy moddalar»ning zarur bölmagan qöllanişlarini tugatiş va’dasini bajarmadi (PFAS): minglab moddalar amalda tartibga solinmagan holda qolmoqda, milliy hokimiyatlar esa allaqaçon amaldagi çeklovlarga rioya qilinişini tekşirmayapti. Bunday xulosaga 18-noyabrda e’lon qilingan hisobotida Yevropa hisob palatasi (ECA) keldi, deb yozadi Euronews. PFAS qovurişga möljallangan idişlar, suv ötkazmaydigan mato, tibbiy jihozlar va oziq-ovqat qadoqida qöllanadi, juda sekin parçalanadi va saraton kasalliklari, reproduktiv muammolar hamda immunitetning kuçsizlanişi bilan boğliq.
Sekin tartibga soliş va kuçsiz nazorat
Auditorlar hisob-kitobiga köra, bitta PFAS moddasining xavfliligini baholaş örtaça olti yil, çeklovlarni qabul qiliş esa deyarli beş yil vaqt oladi. «Bitta modda yondaşuvi» «açinarli almaştirişlarga» olib keladi: taqiqlangan kimyoviy moddalar öxşaş xususiyat va xavflarga ega boşqalari bilan almaştiriladi. 2023-yilda beş Yevropa davlati taklif qilgan minglab moddalarga guruhli çeklaş faqat ilmiy baholaş uçun ham taxminan tört yil talab qiladi. Nazorat ham muvaffaqiyatsiz: YI a’zolaridan uçdan biri 2020–2025-yillarda PFAS qoidalariga rioya qiliş böyiça maqsadli tekşiruvlarni umuman ötkazmagan, bunga sabab sifatida laboratoriyalar yetişmasligi, tahlillarning yuqori qiymati va boşqa ustuvorliklarni körsatgan. Na Komissiya, na Helsinkida joylaşgan Yevropa kimyo agentligi (EÇA) milliy qonun ijrosi töğrisida töliq tasavvurga ega — amalga oşiriş katta darajada kompaniyalarning öz-özini nazorat qilişiga tayanadi.
EÇA içidagi qarama-qarşilik va lobistlar bosimi
EÇA PFAS taqiqini allaqaçon qöllab-quvvatlagan, biroq yakuniy qaror Komissiya qölida. Agentlik içida ikki ilmiy qömita — xavflarni baholaş va ijtimoiy-iqtisodiy tahlil böyiça — turli pozitsiyalarni egalladi: ikkinçisi ba’zi PFASga boğliq tarmoqlarni himoya qilişga intilmoqda. Taqiq oqibatlari böyiça uning yakuniy bahosi yaqin orada kutilmoqda, şundan söng Bryussel çeklaş taklifini kiritiş bosimi ostida qoladi. ECA hisoboti çiqişidan bir kun oldin Corporate Europe Observatory taşkiloti kimyo sanoatini taklif etilayotgan çeklovlarni kuçsizlantiriş maqsadida lobbiizmni kuçaytirişda aybladi — şu bois tarmoqning katta qismi rejalaştirilgan taqiqdan taşqarida qolişi mumkin. ««Abadiy ifloslaniş» inqirozi yomonlaşmoqda», — deyiladi CEO hisobotida.
Oziq-ovqat va içimlik suvi ilmdan orqada qolmoqda
Oziq-ovqatdagi PFAS miqdoriga joriy çegaralar faqat alohida mahsulotlardagi törtta moddani qamrab oladi, xolos, oşxona ovqatida 50 dan ortiq turli PFAS aniqlangan. Auditorlar hisoblab çiqdi: agar mahsulotlar ruxsat etilgan maksimal darajani öz içiga olsa, haftalik ruxsat etilgan dozani atigi 7 gramm ançoys, 39 gramm yovvoyi losos, 181 gramm tuxum yoki 237 gramm mol göşti yeb oşirib yuboriş mumkin. Beş YI davlati 2020–2024-yillarda oziq-ovqat monitoringi ma’lumotlarini umuman yubormagan; barça ma’lumotlarning yarmidan köpini Daniya, Germaniya, Fransiya va Niderlandlar bergan, Bolgariya, Vengriya, Ruminiya va Slovakiyaga esa PFAS tekşiruvlarini 2026-yilgi milliy oziq-ovqat nazorati rejasiga kiritiş tavsiya etilgan. Komissiya, şuningdek, içimlik suvi uçun çegaralarni qayta körib çiqişning beş yillik muddatidan oşib yubordi, 2027-yilda paydo böladigan VOQ tavsiyalarini kutib; javob bergan 25 davlatdan sakkizi allaqaçon özining qat’iyroq milliy çegaralarini joriy qilgan, bu esa ittifoq içida himoya darajasida farq yaratadi.
Keyin nima böladi
ECA Komissiyani universal çeklov jarayonini tezlaştirişga, tartibga soliş qoidalarini qayta körib çiqişga, milliy nazoratni kuçaytirişga hamda ilmiy asoslangan joylarda oziq-ovqat va içimlik suvi uçun çegaralarni yangilaşga çaqirmoqda. Köpgina tavsiyalarning amal qiliş muddati 2028–2029-yillarga töğri keladi, ammo universal çeklov taklifi böyiça qaror qabul qiliş Komissiyadan 2027-yilgaça talab qilinadi. «Uşbu kimyoviy moddalar abadiy mavjud bölişi mumkin, ammo ularning zararli taʼsirini çeklaş usullari mavjud», — dedi audit rahbari Joel Elvinger. «Yevropa Ittifoqi keçikmasdan va qatʼiy holda şu muammo bilan şuğullanişi kerak, çunki bu keçiktiriladigan bomba bölib qolmasligi lozim». Muammoning konteksti keng qamrovli: ötgan yili Yevropa Ittifoqi komissarlari va vazirlari iştirok etgan kampaniya davomida qon topşirgan barça iştirokçilarda PFAS aniqlandi, Yevropa Komissiyasi raisi Ursula fon der Layen esa sönggi yillarda ifloslanişdan aziyat çekkan fuqarolar bilan uçraşişdan bir neça marta boş tortdi.

