Asosiy ma’lumotlar

  • EİB sun'iy intellekt boomini pufak deb atamadi, ammo 2000-yillar boşidagi dotkomlar va ipoteka inqirozi bilan parallel ötkazdi
  • Texnologiya kompaniyalari rekord qarz oldi: 2026-yilning ikkinçi çoragi oxiriga kelib balansdan taşqari majburiyatlar $4 trlni oşib ketdi
  • Amerika IPO hajmi 2026-yilda taxminan $212 mlrd deb baholanmoqda, 2025-yildagi $44 mlrdga qarşi

Sun'iy intellekt boomi zaiflik manbasi sifatida

Yevropa markaziy banki (EİB) çorşanba kuni e'lon qilingan noyabr oyidagi moliyaviy barqarorlik şarhida sun'iy intellekt (SI) sohasidagi hozirgi yuksaliş va dotkomlar pufagi örtasida töğridan-töğri parallel ötkazdi. Regulyator boomini pufak deb ataşga qaror qilmadi, ammo qarz mablağlariga bunday tez ötiş ham dotkomlar, ham 2000-yillar boşidagi ipoteka inqirozi bilan soliştirişga asos berişini qayd etdi. «Yevrozonaning moliyaviy barqarorligi uçun xavflar barqaror geoiqtisodiy noaniqlik va sun'iy intellektga boğliqlikning ortib borayotganini hisobga olib, yuqori darajada qolmoqda», — dedi EİB vitse-prezidenti Boris Vuyçiç.

Pul oqimi örniga qarzlar

Regulyatorning asosiy e'tirozi: SI kompaniyalarining aktsiyalari erişib bölmasligi mumkin bölgan «ğoyat kuçli foyda kutişlariga» tayanadi, arzonroq SI modellari esa hozirgi bozor yetakçilarining mavqeini zaiflaştirişi mumkin. SI xarajatlari kompaniyalarning öz pul oqimidan allaqaçon oşib ketgani uçun amerikalik texnologiya gigantlari rekord sur'atlarda qarz olmoqda — tobora köproq yevroda, bu esa Yevropa investorlarining boğliqligini oşirmoqda. EİBning bahosiga köra, 2026-yilning ikkinçi çoragi oxiriga kelib yirik texnologiya kompaniyalarining balansdan taşqari majburiyatlari $4 trlni (€3,63 trln) oşib ketdi, çip işlab çiqaruvçilari esa köpinça öz mahsulotini xarid qiluvçilarni özlari moliyalaştirmoqda. Yevrozona uçun bu banklarga ham tegişli: iyun oyiga kelib ular SI zanjiridagi 165 yirik kompaniya va ularning şöba tuzilmalariga €24,3 mlrd moliyaviy ta'minot beriş majburiyatini oldi, bundan €11 mlrd hali tanlanmagan.

Rekord IPO va çakana investorlar uçun xavf

EİB xodimlarining bahosiga köra, amerikalik IPOlarda jalb qilingan mablağlar hajmi bu yil taxminan $212 mlrdga (€192 mlrd) yetadi, 2025-yildagi taxminan $44 mlrdga (€40 mlrd) qarşi — bu iqtisodiyot hajmiga nisbatan dotkomlar davri rekoriga yaqin, bunday boomlar odatda bozor çöqqilari yaqinida sodir böladi. Yölni iyun oyidagi rekord SpaceX IPOsi oçdi; Claude modellarining işlab çiqaruvçisi Anthropic çorşanba kuni joylaştiriş narxini belgilaşi va payşanba kuni Nasdaqda savdoni boşlaşi kerak edi. EİB yirik joylaştirişlar «miqdoriy baholanmaydigan» xavfni, jumladan çakana investorlarni ham öz içiga olgan kamroq ma'lumotli xaridorlarga ötkazayotgani haqida ogohlantirdi.

Bosim ostidagi davlat qarzi

Ikkinçi yirik tahdid — davlat moliyasining ahvoli. Yevrozonaning köplab mamlakatlarida qarz oliş xarajatlari 2012-yildagi qarz inqirozidan buyon eng yuqori darajada, hukumatlar esa pandemiya davridagidan köproq qarz joylaştirmoqda, asosan Germaniyaning mudofaa va infratuzilma xarajatlari hisobiga. Fransiyada ön yillik daromad oktabrda 2002-yildan beri birinçi marta 5%ni oşib, hozirda 4,85%ni taşkil etmoqda — investorlar 2027-yilgi saylovlardan oldin siyosiy xavf uçun premiya talab qilmoqda. Yevropa komissiyasi seşanba kuni YI davlat qarzining ötgan yilgi YaIMning 82,6%idan 2028-yilda 85,6%gaça ösişini başorat qildi. EİB stimulyatsiya dasturlari doirasidagi obligatsiyalarni qayta sotib oliş töxtatilişi bilan qarzning tobora köproq qismi xorijiy investorlar va xej-fondlarga ötayotganini, ular esa inqirozda sotuvni kuçaytirişi mumkinligini qayd etdi. «Byudjetni konsolidatsiya qiliş yetilib qoldi», — deyiladi şarhda.

Banklar barqaror, bank bölmagan sektor — yöq

Bu xavflar fonida regulyator banklarni zarbalarni yutişga qodir deb baholamoqda: rentabellik ön yillikning eng yuqori darajasida, muammoli kreditlar uluşi sentabrda rekord past bölgan 2,2%ga tuşdi, kapital va likvidlik regulyator talablaridan sezilarli darajada yuqori. Zaifliklar bank bölmagan tuzilmalar — investitsiya fondlari va xej-fondlarda yuqoriroq, ularda himoya mexanizmlari kambağalroq rivojlangan. Yevrozonaning bank bölmagan sektorining aksioner investitsiyalarida amerikalik texnologiya va SI kompaniyalariga 16% dan 26% gaça töğri keladi. EİB iyul oyida amerikalik Situational Awareness xej-fondining deyarli qulaşiga işora qildi — uning boşqaruvdagi aktivlari muvaffaqiyatsiz kredit SI stavkalaridan söng taxminan $45 mlrddan $10 mlrdgaça qisqardi — va kredit qöldan-kelişi va likvidlik xavflaridan himoyani kuçaytiriş hamda banklarning kapital buferlarini saqlaşga çaqirdi.

Kontekst: energiya va EİB rahbariyatining almaşinuvi

Şarh yana ikki syujet fonida çiqdi. Undan bir kun oldin Yevropa komissiyasi YI iqtisodiyoti Eron bilan uruşdan kelgan energiya zarbasini kutganidan yaxşi ötkazganini ma'lum qildi; EİB bunga qöşiladi, ammo iqtisodiyotni qöllab-quvvatlayotgan SI optimizmining özi xavfga aylanganini va energiya narxlarining ösişi keyinçalik xonadonlar va kompaniyalarning kreditlarni qaytarişidagi muammolarga aylanişi mumkinligini ta'kidlaydi. Ayni paytda hukumatlar EİB rahbariyati böyiça kelişuvga yaqinlaşmoqda: Germaniya moliya vazirligi seşanba kuni Prinston universiteti professori Markus Brunnermayerga boş iqtisodçi lavozimi uçun da'vo bildirildi, xabarlarga köra, esa Berlin Ispaniya bankining sobiq rahbari Pablo Ernandes de Kosani Kristin Lagard örniga prezident lavozimiga qöllab-quvvatlamoqda — bu, avval Euronews yozganidek, Fransiya va Germaniyaning ispaniyalik nomzod atrofida yaqinlaşayotganini körsatmoqda.

ARXIV. Yevropa Markaziy banki oldidan tuman ötmoqda — YEB raisi Çristine Lagarde'ning iste'fosi e'lon qilingan kuni, Frankfurt, Germaniya, 2026-yil 29-oktabr
ARXIV. Yevropa Markaziy banki oldidan tuman ötmoqda — YEB raisi Çristine Lagarde'ning iste'fosi e'lon qilingan kuni, Frankfurt, Germaniya, 2026-yil 29-oktabr AP Photo/Miçael Probst