Asosiy ma’lumotlar
- Ikki yildan ortiq vaqt içidagi ilk Quad yetakçilar sammiti Manilada bölib ötdi
- Qöşma bayonotda iqtisodiy majburlaş va eksport çeklovlaridan xavotir bildirildi, davlatlar nomi tilga olinmadi
- Yangi taşabbuslar e’lon qilindi: 2027-yil boşida Quad biznes yetakçilari forumi hamda P-8 va P-3C patrul samolyotlarining qöşma parvozlari
Maniladagi sammit Trampning Xitoyga taşrifi oldidan
Tört tomonlama xavfsizlik muloqoti (Quad)ning tört yetakçisi — AQŞ prezidenti Donald Tramp, Avstraliya boş vaziri Entoni Albanez, Hindiston boş vaziri Narendra Modi va Yaponiya boş vaziri Sanae Takaiçi — seşanba kuni Manilada uçraşdi. Anadolu xabariga köra, bu birlaşmaning ikki yildan ortiq vaqt içida yetakçilar darajasidagi ilk uçraşuvi va Tramp iştirokidagi ikki prezidentlik muddati davomidagi birinçi Quad sammiti. Uçraşuv Quadga a’zo bölmagan Filippin poytaxtida, bahsli Janubiy Xitoy dengizidagi taranglik va tanqidiy minerallar ta’minot zanjirlari uçun global kuraş şaroitida bölib ötdi.
Davlatlar nomi tilga olinmagan bayonot
Hindiston taşqi işlar vazirligi tarqatgan qöşma bayonotda iştirokçilar şunday dedi: «Maqomni özgartirişga qaratilgan, jumladan kuç yoki majburlaş yöli bilan amalga oşiriladigan, taranglikni kuçaytiradigan va mintaqaviy tinçlik hamda barqarorlikka zarba beradigan har qanday beqarorlaştiruvçi yoki yakkamanlik harakatlariga qat’iyan qarşimiz». Yetakçilar, şuningdek, «özboşimçalik bilan joriy etilgan eksport çeklovlari orqali ham amalga oşiriladigan iqtisodiy majburlaş»dan «jiddiy xavotir» bildirdi. Hujjatda birorta ham davlat nomi tilga olinmadi, biroq Anadolu qayd etganidek, bayonot Trampning Xitoyga taşrifi oldidan e’lon qilindi: çorşanba kuni u AQŞ, Rossiya va Xitoy prezidentlarining misli körilmagan uç tomonlama sammiti ham bölib ötadigan, ikki kunlik APEC sammiti ötkaziladigan Şençjenga yöl oladi.
ASEANni qöllab-quvvatlaş va yangi taşabbuslar
Iştirokçilar ASEANning markaziy roli va birlikka «qat’iy» qöllab-quvvatlaş hamda «erkin va oçiq Hind-Tinç okeani»ga sodiqlikni tasdiqladi. Öşa paytda Manilada ASEAN sammiti va blokning AQŞ, Yaponiya, Avstraliya va Hindiston kabi hamkorlari bilan boğliq uçraşuvlar bölib ötayotgan edi.
Amaliy kelişuvlar
Deklaratsiyalardan taşqari yetakçilar bir qator aniq qadamlarni e’lon qildi. Ulardan biri — 2027-yil boşida ilk bor ötkazilişi rejalaştirilgan Quad biznes yetakçilari forumi hamda dengiz sohasida ma’lumot almaşinuvi va xabardorlikni kengaytirişga qaratilgan yangi Indo-Pacific Maritime Surveillance Collaboration taşabbusi. 2027-yilda tört davlatning P-8 va P-3C patrul samolyotlari Quad formatida ilk bor qöşma dengiz maşğulotida qatnaşadi, deyilgan. Sun’iy intellektga alohida e’tibor qaratildi: yetakçilar Atlantada Quad taşqi işlar vazirlari e’lon qilgan, Hind-Tinç okeani hududida sun’iy intellektga (SI) «işonçli» kiriş va uni joriy etişni qöllab-quvvatlaşni muvofiqlaştiriş hamda moliyalaştirişga möljallangan AI Accelerator ahamiyatini ta’kidlagan.
Kontekst
Bu yili Quadning qayta tiklanganiga deyarli ön yil tölganini qayd etgan iştirokçilar birlaşma 2007-yilda Manilada rasmiylaştirilgani va 2004-yilgi Hind okeanidagi sunami ortidagi gumanitar hamkorlikdan boşlanganini eslatdi. Kelgusi yili Quad raisligi Avstraliyaga ötadi.



