Asosiy ma’lumotlar
- EIB iyun oyida Airbusga €3 mlrdgaça kredit tasdiqladi — bu bank tarixidagi eng yirik korporativ qarz
- AQŞ savdo vakili kredit 2021-yilgi davlat yordami töğrisidagi kelişuvni buzadi deb bildi; YI va Airbus uni bozor şaroitidagi qarz deydi
- Mutaxassislar Section 301 böyiça tekşiruv va kengroq YI–AQŞ savdo kelişuvi uçun xavf ehtimolini istisno qilmoqda
Yana eski nizoni qözğatgan kredit
Yevropa investitsiya banki iyun oyida Airbusga €3 mlrdgaça (taxminan $3,4 mlrd) kredit tasdiqladi — bu bank tomonidan heç qaçon ma’qullangan eng yirik korporativ qarz. Oktyabr oyining oxirida AQŞ savdo vakili Jamieson Greer «savdoni buzuvçi Yevropa subsidiyalari Airbus ötmişda qolganiga çin dildan umid qilgandim» dedi va Fransiya, Germaniya hamda Ispaniyani amerikalik aerokosmik kompaniyalar va xodimlarga zarar yetkazgan holda «milliy çempion»ga ön yillar davomida tajovuzkor yordam körsatganlikda aybladi. U, şuningdek, kredit şartlarining yetarli şaffof emasligiga ham işora qildi.
Tomlarning pozitsiyalari: subsidiya yoki bozor qarzi
Yevropa Ittifoqi ayblarni rad etadi: Yevropa komissiyasi vakili kreditni «bozor şaroitlaridagi standart qarz» deb atadi, u «foizlarni öz içiga oladi va töliq qaytarilişi kerak», bank esa moliyalaştiriş 2021-yilgi kelişuvning «bozor şaroitlari tamoyiliga töliq mos keladi» deb bildi. Airbus öz navbatida qarzni «avval imzolagan tijorat kreditlarimizga öxşaş standart korporativ kredit mexanizmi» sifatida tavsifladi va hukumatlar bilan ma’lumot almaşişga tayyor ekanini ma’lum qildi. YK vakilining sözlariga köra, Yevropa Ittifoqi AQŞ savdo vakili idorasi bilan yaqin aloqada va «barça zarur ma’lumotlarni taqdim etadi».
Nizo ortida nima turibdi
Airbus va Boeing — dunyodagi ikki yirik samolyot işlab çiqaruvçisi — allaqaçon 17 yillik savdo nizosini olib borgan, unda VTO ham YI, ham AQŞ öz kompaniyalarini subsidiyalaganini tan olgan edi. Bu yillar davom etgan özaro tariflarga olib keldi va 2021-yilda davlat yordami böyiça qattiq şartlar bilan yakunlangan kelişuvga, 2025-yilda esa kuçaytirilgan kelişuvga olib keldi. Mutaxassislarning baholaşiça, yangi nizo bu mojaroni qaytadan oçişi va ötgan yili tuzilgan kengroq YI–AQŞ tarif kelişuviga xavf solişi mumkin.
Mutaxassislar nima deydi va nima hali noaniq
Peterson Institute for International Economics ilmiy xodimi Inu Manakning fikriça, bu bosqiçda kredit qonunsiz subsidiya ekanligini aniqlaş imkonsiz: hammasi qarzning aniq şartlariga va Boeingga zarar yetkazilganini isbotlaş mumkinligiga boğliq. «Agar bu bozor krediti bölsa, agar u bozordagidan past imtiyozli stavkalar bermasa, hammasi joyida bölişi kerak. Buni hali köriş kerak», — dedi u. Uning fikriça, AQŞning ehtimoliy keyingi qadami Section 301 böyiça tekşiruv bölişi mumkin va Tramp ma’muriyati, ehtimol, VTOga murojaat qilişga qiziqmaydi. European Centre for International Political Economy direktori Fredrik Erixon subsidiya va kredit örtasidagi çegara xira bölib qolayotganini, faqat töliq VTO tekşiruvi faktlarni aniqlaşi mumkinligini ta’kidlaydi; u, şuningdek, Boeingning özi AQŞ hukumati uçun harbiy tadqiqot va işlanma şartnomalarini bajarayotganini, bu esa uning fuqarolik dasturlarini ham qöllab-quvvatlayotganini — VTO ilgari allaqaçon qayd etgan holatni — eslatib ötadi.
Şikoyatni kim yubordi va keyin nima böladi
Aynan Boeing iyul oyida AQŞ savdo vakiliga aralaşiş sörovi bilan murojaat qilib, kreditni Airbusning yangi tor korpusli samolyot dasturini işlab çiqiş rejalari bilan boğladi — bu dastur ikki gigant örtasida qattiq raqobatning yangi davrini oçişi mumkin. Hozirça Inu Manakning baholaşiça, AQŞ mojaroni kuçaytirmasdan, faqat norozilik signali beradi: «Ular buni muhokama qilişni xohlaydi va biror narsa yanada davom etişidan oldin bu suhbat bölib ötişi kerak». Biroq Erixon vaziyatda çuqurroq muammoni köradi: harbiy xarajatlar ösişi bilan ikkala kompaniyaga davlat investitsiyalari tobora köproq kerak bölmoqda va dunyo özi öziga xos eskalatsion rivojlaniş bölgan «davlat yordami poygasiga» yöl olmoqda.

