Asosiy ma’lumotlar
- GAO F-35 ehtiyot qismlari hisobini «eskirgan, noaniq va töliq emas» deb baholadi; umumiy ombor — taxminan 26 mln detal, 31 mlrd dollar (2026-yil mart)
- Qiymati 2,5 mlrd dollargaça bölgan taxminan 17 ming komponent Pentaqonning ELMS tizimida mavjud emas
- 2026-yil iyulda Pentaqon Lockheed Martin bilan qoşimça ehtiyot qismlar uçun 1,6 mlrd dollarlik şartnoma tuzdi
Auditorlar F-35 ehtiyot qismlari hisobidagi muvaffaqiyatsizliklarni yana qayd etdi
Pentaqon auditorlarning yillar davomidagi ogohlantirişlariga qaramay, F-35 qiruvçi samolyotlari uçun millionlab ehtiyot qismlar hisobini hozirgaça ta’minlay olmayapti. Bunday xulosaga duşanba kuni e’lon qilingan hisobotida Government Accountability Office (GAO) keldi. Idora AQŞ tarixidagi eng qimmat qurollaniş dasturi bölgan samolyotning ehtiyot qismlari hisobini «eskirgan, noaniq va töliq emas» deb tavsifladi. Hisobot ma’lumotlariga köra, muammolar aniqlanganidan buyon yetti yil içida Mudofaa vazirligi F-35 detallari böyiça hisobdorlikni ta’minlaşda juda oz yutuqlarga erişdi.
Muammoning qamrovi: 26 mln detal va 17 ming yöqolgan komponent
Oddiy harbiy aviatsiya dasturlaridan farqli ölaroq, F-35 yagona ehtiyot qismlar tizimidan foydalanadi: dvigatellar, şinalar va başqa komponentlar AQŞ havo kuçlari, harbiy-dengiz kuçlari va dengiz piyodalari korpusi, şuningdek xalqaro operatorlarga xizmat körsatuvçi umumiy ombordan olinadi. GAO bahosiga köra, 2026-yil mart holatiga köra bu omborda qiymati taxminan 31 mlrd dollar bölgan 26 mln ehtiyot qism mavjud edi. Şu bilan birga, qiymati 2,5 mlrd dollargaça bölgan taxminan 17 ming komponent mulk va logistika yozuvlarini yurituvçi Pentaqon tizimi — Enterprise Logistics Management System (ELMS) da mavjud emas edi.
Eski muammolar hal etilmagan, şartnomalar esa davom etmoqda
Hisobotda avvalgi tekşiruvlarning hal etilmagan muammolari ham körsatilgan. 2023-yilda GAO yirik pudratçi 2018–2022 yillar davomida qiymati 85 mln dollardan oşgan milliondan ortiq F-35 ehtiyot qismi hisobini yöqotib qöyganini ma’lum qilgan edi. 2026-yil mart holatiga köra, F-35 Birlaşgan dastur idorasi uşbu komponentlarning holatini hozirgaça aniqlamagan. Dasturning asosiy pudratçilari — fyuzelyaj işlab çiqaruvçi Lockheed Martin va dvigatellar işlab çiqaruvçi Pratt & Whitney. Şu bilan birga, 2026-yil iyulda Pentaqon Lockheed Martin bilan qoşimça ehtiyot qismlar yetkazib beriş uçun 1,6 mlrd dollarlik şartnoma tuzdi.
Hisob nima uçun işlamayapti
GAO ma’lumotlariga köra, ELMS pudratçilarning mulkni başqariş tizimlari bilan integratsiya qilinmaganligi sababli umumiy omborni real vaqt rejimida kuzatib bora olmaydi. Auditorlar şubhali qiymat ma’lumotlarini ham aniqladi: 2025-yil dekabrdagi ma’lumotlar töplamidagi yozuvlarning deyarli 6 foizi F-35 detallari narxini 0,01 dollar yoki undan kam deb körsatgan — bu ma’lumotlardagi xatoliklar belgisi bölişi mumkin. Hisobotda ELMSdagi ehtiyot qismlar yozuvlari hamda F-35 dastur idorasining inventarizatsiya natijalari «aktivlar hisobi yoki moliyaviy hisobot maqsadlari uçun işonçli emas» deyilgan.



