Şvetsiya: Turkiyaning COP31 dagi harakatlar kun tartibi BMT muzokara jarayonining zaifligi fonida umid baxş etmoqda

Muzokara jarayoniga tanqid va Turkiya kun tartibini qöllab-quvvatlaş

BMTning iqlim böyiça muzokaralari dunyoga zarur bölgan yeçimlarni bermayapti, ammo Antaliyada ötayotgan COP31 sammitida Turkiya raisligining amaliy harakatlarga urgğu berişi taraqqiyotga umidvor yöl oçmoqda. Buni sammit jarayonini Anadolu agentligiga şarhlab bergan Şvetsiyaning baş iqlim muzokaraçişi, iqlim elçişi Mattias Frumerie. «COP jarayonidan biz xohlaydigan va muhtoj bölgan yeçimlarni olmayapmiz», — dedi u.

Şvetsiya nimani taklif qiladi

Şu bilan birga, Frumerie COP31 raisligining «harakatlar kun tartibi» — elektrifikatsiya va nol çiqindi taşabbuslarini ijobiy baholadi. Uning sözlariga köra, bu taşabbuslar mamlakatlar, biznes va başqa iştirakçilar hamkorlik qişişi hamda rasmiy muzokaralardan taşqari iqlim majburiyatlarini bajarişni tezlaştiriş böyiça çoralarini namoyiş etişi mumkin bölgan maydonlarni yaratadi. «Biz bajariş nuqtayi nazaridan yaxşiroq işlaydigan, samaraliroq jarayonni körişni xohlaymiz», — deb ta’kidladi u va emissiyalarni kamaytiriş hamda çidamlilik va moslaşuvni mustahkamlaş böyiça hamkorlik zarurligini qayd etdi.

Stokgolmning rasmiy pozitsiyasi

Elçining bayonotlari Anadolu agentligi ham yoritib borayotgan Şvetsiyaning COP31 dagi rasmiy pozitsiyasi bilan mos keladi. Stokgolm BMT iqlim jarayonining kengayib borayotgan kun tartibi, ayniqsa kiçik delegatsiyalar uçun başqariş qiyin bölib qolgani, bu esa şaffoflik va keng qamrovga zarba berişini ogohlantiradi. Şvetsiya Parij kelişuvining asosiy jarayonlariga — milliy iqlim va moslaşuv rejalari, bajariliş böyiça hisobotlar hamda kelişuv maqsadlariga nisbatan jamoaviy taraqqiyotni baholovçi global şarhga e’tibor qaratişga çaqiradi. Frumerie asosiy ustuvor vazifa sifatida Parij kelişuvining poydevori bölgan milliy iqlim rejalari, ya’ni milliy darajada belgilanadigan hissalar bajarilişini tezlaştirişni atadi: «Ambitsiyalarni oşiriş kerakligini bilamiz, lekin yeçimlar allaqaçon mavjudligini ham bilamiz». U şvetsiya pavilyoni yaqinidagi, başqa mamlakatlarda ötişni tezlaştiradigan texnologiyalarni taqdim etayotgan kompaniyalarga işora qildi.

Oldingi qarorlar konteksti va moliyaviy maqsadlar

Bajarişga yönaliş oldingi kelişuvlarga tayanadi: 2023-yili Dubayda ötgan COP28 da mamlakatlar energiya tizimlarida qazilma yoqilğidan çiqiş va 2030-yilga qadar qayta tiklanadigan energiya global quvvatlarini üç barobar oşirişga erişişga kelişib oldi. Şvetsiya, şuningdek, COP30 raisligida işlab çiqilgan qazilma yoqilğidan voz keçiş va örmonlarning yöq qilinişini töxtatiş yöl xaritalarini yeçimlar almaşiş maydoni sifatida qöllaşni qöllab-quvvatlaydi. Frumerie muzokaraçilar uçun ikkita asosiy muammoni atadi: özgarişlar sur’ati va moliyalaştirişni jalb qiliş. Agentlik ma’lumotlariga köra, 2024-yili Bokuda ötgan COP29 da mamlakatlar rivojlangan davlatlarning yetakçi roli bilan 2035-yilga qadar rivojlanayotgan mamlakatlar uçun yiliga kamida 300 mlrd dollar jalb qilişga kelişib oldi hamda barça iştirakçilarni davlat va xususiy manbalardan moliyalaştirişni öşa muddatga qadar yiliga kamida 1,3 trln dollargaça oşirişga çaqirdi.

Turkiya bilan hamkorlik va sun’iy intellekt masalasi

Frumerie sammitdan keyin Turkiya bilan energiya ötişi va sanoatni karbonsizlaştiriş böyiça hamkorlikni davom ettirişga qiziqiş bildirdi: «Şvetsiya nuqtayi nazaridan biz Turkiya bilan mustahkam ikki tomonlama munosabatlardan juda faxrlanamiz», dedi va hamkorlik Yevropa Ittifoqi hamda butun dunyodagi hamkorlarga ham yoyilişi mumkinligini qöşdi. Sun’iy intellekt va ma’lumotlarni qayta işlaş markazlarining kengayişiga töxtab, u energiya va suvdan samarali foydala nişga hamda iqlim harakatlarini tezlaştiriş — nol emissiyaga ötiş uçun turli tarmoqlarda ma’lumotlarni birlaştiriş va yeçimlar işlab çiqiş maqsadida sun’iy intellekt salohiyatidan foydala nişga çaqirdi. Agentlik keltirgan Xalqaro energiya agentligi ma’lumotlariga köra, ma’lumotlarni qayta işlaş markazlarining elektr energiyasi iste’moli 2025–2030-yillar oraliğida taxminan ikki barobar oşib, jahon elektr energiyasi talabining qariyb 3 foiziga yetadi; agentlikning 2026-yilga oid bahosi bu ösişni 485–950 teravatt-soat deb belgilaydi, sun’iy intellektga yönaltirilgan markazlarning iste’moli esa şü davrda üç barobar oşadi.

Sammitning taşkil etişişi

COP31 sammiti Antaliyada 20-noyabrgaça davom etmoqda: konferensiya Turkiyada bölib ötmoqda, muzokaralarga esa Avstraliya rahbarlik qilmoqda. Material Anadolu agentligiga bergan intervyuga asoslangan; sammitning borişi haqida boşqa mustaqil baholalar mavjud manbalarda yöq.