AI javoblari uçun jurnalistikaga kim pul tolaydi: Berlindagi Global Media Forumdagi munozara

Sun'iy intellekt trafikni öziga tortadi, lekin manbalar uçun pul tolamaydi

Millionlab odam yangiliklar manbasi sifatida AI çat-botlardan tobora köproq foydalanmoqda. Reuters Institute for the Study of Journalism tadqiqot institutining 2026-yilgi, butun dunyo böylab 90 000 dan ortiq kişini qamrab olgan sörovnoma ma'lumotlariga köra, javob beruvçilarning 10 foizi har hafta yangiliklarni çat-botlar orqali oladi, yoş auditoriya orasida esa bu uluş sezilarli darajada yuqori. Bu haqda 5-noyabr kuni Berlinda bölib ötgan Global Media Forumda naşriyotçilar, huquqşunoslar va texnologiya kompaniyalari örtasidagi munozarada söz bordi Deutsçe Welle.

Buzilgan almaşinuv: havolalardan körinmas javoblarga

Naşriyotçilar sodir bölayotgan voqeani avvalgi modelning buzilişi sifatida tasvirlaydi. «Avval Google kabi qidiruv tizimlari bizning saytlarimizni indekslab, foydalanuvçilarni maqolalarga yönaltirardi va buning evaziga trafik olib kelardi. Endi esa bu almaşinuv buzildi», — dedi Funke Media Group naşriyotçisi Yuliya Bekker. DW boş direktori Barbara Massing dasturli nutqida AI kompaniyalari javoblar yaratiş uçun sifatli jurnalistikaga tayanayotganini, ammo materiallarning özi bu jarayon oxirida «katta darajada körinmas qolayotganini» qayd etdi. Uning sözlariga köra, «AI tizimlari sifatli jurnalistikadan şunçaki foydalanmasligi kerak. Ular uning uçun pul tolaşi lozim».

Big Teçga bosim: sudlar va koalitsiyalar

Muallif huquqi bilan himoyalangan materiallar AI tomonidan qanday yiğilişi va qayta işlab çiqarilişi haqidagi xavotir butun media sohasida ösib bormoqda. Oktabr oyida nemis ARD va RTL telekanarlari Federal raqamli va gazeta naşriyotçilari birlaşmasi (BDZV) hamda Xususiy media assotsiatsiyasi (VAUNET) bilan birga media kompaniyalari muallif huquqlarining himoyasini kuçaytirişga çaqirdi. AQŞda esa sud bosimi qöşildi: The New York Times Brave Software kompanisiga sudga murojaat qilib, uni kontentdan ruxsatsiz foydalaniş va payvoldan çetlab ötişda aybladi. Fevral oyida The Guardian, BBC va Financial Times kabi media taşkilotlari koalitsiyasi naşriyotçilarga öz kontentini AI tizimlari tomonidan nusxalaş ustidan köproq nazorat beruvçi qoidalarni talab qildi. Yevropa adliya sudi öz navbatida AI tomonidan yaratilgan javoblarning özi muallif huquqini buzişi mumkinligini örganmoqda.

Taklif: har bir AI javobi uçun royalti

Amsterdam universiteti professori, Axborot huquqi instituti direktori Martin Zenftleben AI jurnalistikadan foydalanişning ikki yölini ajratadi: modellarni öqitiş va aniq savollarga javoblar yaratiş. Öqitiş uçun tölov — huquqiy jihatdan murakkabroq masala; yanada dolzarb muammo esa javoblar berilişida jurnalistikadan real vaqt rejimida foydalanişdir. Uning fikriça, amaldagi Yevropa qonunçiligi allaqaçon naşriyotçilar va jurnalistlarga yangi huquqiy bazani kutmasdan jamoa bölib tölov talab qiliş imkonini berişi mumkin: «Nima kutib turamiz? Germaniya — yirik a'zo davlat. Buni Germaniyada joriy etiş kerak». U har bir jurnalistikaga tayanadigan AI javobi tölovni keltirib çiqaradigan, jamoaviy boşqaruv taşkiloti esa pullarni yiğib taqsimlab beradigan majburiy tizimni taklif qildi — musiqa royaltisi namunasida. Bunday tizimning stavkalari AI kompaniyalari bilan alohida litsenziya şartnomalari uçun boşlanğiç nuqta bölişi mumkin.

Google pozitsiyasi va tartibga solişga qarşi e'tirozlar

Google'ning davlat işlari va ommaviy siyosat böyiça katta menejeri Lutz Maşe panel davomida kompaniya nemis medialari bilan muzokara olib borişga va yangi AI mahsulotlari muhokamasiga tayyor ekanini aytdi. Google alohida naşriyotçilar bilan «AI Contribution» pilot loyihasini sinovdan ötkazmoqda: u Gemini va AI Overviews javoblariga sezilarli ta'sir körsatgan kontentni rağbatlantirişi kerak, ammo bu hozirça keng jamoatçilikka oçiq tölov tizimi emas, balki erta sinov tajribasi. Google ma'lumotlariga köra, uning qöşni huquqlar böyiça şartnomalari 800 dan ortiq nemis naşriyotini qamrab olgan bölib, ular böyiça tölovlar allaqaçon amalga oşirilmoqda. Microsoft, Anthropic va OpenAI sönggi paytlarda sayt egalariga kontentlarini AI öqitiş uçun işlatiş mumkinmi yoki yöqmi deb körsatiş imkonini beruvçi standartlaştirilgan signallarni qöllab-quvvatlaşini bildirdi.

Tanqid: tartibga soliş zarar yetkazişi mumkin

Hamma yangi qoidalarni çiqiş yöli deb hisoblamaydi. Texnologiya huquqi böyiça huquqşunos va nemis Heise media kompaniyasining sun'iy intellekt böyiça komissari Yorg Haydrix, normalarni butun texnologiya sohasiga ta'sirini hisobga olmasdan joriy etişdan ogohlantirdi. Uning fikriça, Yevropa global sun'iy intellekt poygasida allaqaçon orqada qolgan, qöşimça tartibga soliş esa Yevropa kompaniyalarining boşqa mintaqalardagi yirik provayderlar bilan raqobatini qiyinlaştirişi mumkin. U, şuningdek, ma'lumotlarga kiriş imkoniyatiga boğliq bölgan maydaroq öyinçilar — startaplar, mustaqil dasturçilar va ilmiy-tadqiqot muassasalari — muallif huquqi böyiça bahsda e'tiborsiz qoliş xavfi borligini, yangi çeklovlar esa ularning faoliyatiga zarar yetkazişi mumkinligini ta'kidladi.