Londonda «Konstantinopoldan İstambulgaça: bir şahar, ikki imperiya» körgazmasi oçildi

İstanbulning 1600 yıllık tarixi haqida gapiruvçi 200 ga yaqin artefakt

Londondagi Viktoriya va Albert muzeyida (V&A) «Konstantinopoldan İstambulgaça: bir şahar, ikki imperiya» körgazmasi oçildi. U şaharning deyarli 1600 yıllık tarixini Vizantiya va Usmonlı davrlari orqali, şuningdek uning Yevropa san’ati, madaniyati va kundalik hayotiga ta’sirini yoritadi. Bu haqda Anadolu xabar berdi. Körgazmaga Turkiya va boşqa mamlakatlardagi muzeylar va şahsiy kolleksiyalardan olingan 200 ga yaqin artefakt kiritilgan; körgazma 2027-yil 9-maygaça davom etadi. Kuratorlar Bella Radenoviç va Tim Stenli şaharning köp millatli merosini va Yevropa madaniyatiga ta’sirini ta’kidladilar.

Markaziy eksponatlar va usmonlı haşamatlari

Körgazmaning markaziy mavzusi 1453-yilda sulton Mehmed II tomonidan Konstantinopolni zabt etilişi bölib, bu Vizantiya imperiyasining tugaşini belgilab berdi. Kolleksiyaning asosiy eksponati — Jentile Bellinining 1480-yilda yaratgan sulton Mehmed II portreti bölib, u Venetsiya bilan İstanbul örtasidagi ilk diplomatiyaning ramzi hisoblanadi. Yonida XVII asrga oid 17 metrlik diniy yuriş bayroği (prosessiya svitki) va XVI asr oxiriga oid gumbazsimon Qur’on qutisi namoyiş etilmoqda. Haşamatning çöqqisi sifatida, taxminan sulton Selim II ga tegişli bölgan, oltin ipli zerbaf — ipak matodan töqilgan XVI asrga oid qirollik kaftani taqdim etildi. Şuningdek, hammomning kök-oq sirli koşinalari, qizil ipak örovlar va sedef öymakorligi bilan bezatilgan yoğoç oyoq taxtalari ham körgazmaga qöyilgan.

Vizantiya boyliklari va ularning «ölganidan keyingi taqdiri»

Radenoviç tomonidan Ayasofiya geometriyasidan ilhomlangan gumbaz ostida loyihalaştirilgan Şarqiy Rim imperiyasi bölimi, Yustiniyan davriga oid VI asr liturgik buyumlarini birlaştiradi: ikki tomonlama diniy yuriş xoçi va miniatyur çerkov şaklidagi kadilo. Bu yerda, şuningdek, 1204-yildagi Törtinçi salib yurişi paytida talon-taroj qilingan va Venetsiyadagi Avliyo Mark bazilikasida saqlangan boyliklar, jumladan, dastlab Ayasofiya mehrobiga möljallangan imperator Lev VI ning oltin qoplamali votiv toji ham taqdim etilgan. Radenoviçning aytişiça, ba’zi buyumlar qayta talqin etilgan: teşik gumbazli kadilo Venetsiyaga yetib kelgaç, relikvariumga aylantirilgan, öz navbatida, Avliyo Mark bazilikasi, uning sözlariga köra, Konstantinopoldagi Avliyo Havoriylar çerkovi namunasida loyihalaştirilgan.

Kundalik Yevropaga ta’sir va şaharning kosmopolitligi

Kuratorlar ataylab usmonlı hukmronligining keçki asrlariga — XVII, XVIII va XIX asrlarga e’tibor qaratdilar; ularning aytişiça, bu davr muzeylardagi imperiya taqdimotlarida köpinça e’tibordan çetda qoladi. Bu davr Yevropa turmuş tarziga ta’sir qilgan qahvaxonalarni va hammom madaniyatini olib keldi: Stenli turkiy soçiqlar va koşinli uy hammomlarining zamonaviy ğarb uylariga ta’sirini körsatib berdi. Körgazma, şuningdek, usmonlı istilosidan keyingi İstanbulning kosmopolit xususiyatini aks ettiradi: Mehmed II poytaxtga köçib kelişni rağbatlantirdi, yunon pravoslav va arman patriarxatlarini taşkil etdi hamda İspaniya va Portugaliyadan ta’qib qoçgan sefard yahudiylarini qabul qildi. Stenlining aytişiça, İstanbuldagi birinçi kitob bosuvçilar aynan yahudiylar bölgan; buning moddiy dalili sifatida 1546-yilda bosilgan Tora namoyiş etilmoqda. Zamonaviy davrni Gaspare Fossatining 1852-yilga oid Ayasofiya litografiyalari va Osman Hamdi Beyning 1887-yilga oid «Sayr qilayotgan xonimlar» kartinası ifodalaydi.

«Yevropaning boşqa yarimiga oyna»

Körgazma İstanbulni Şarq va Ğarb orasida siqilgan şahar sifatida emas, balki ikkala dunyoga ham doimiy ta’sir körsatib kelgan madaniy markaz sifatida taqdim etadi. Stenlining aytişiça, u xalqaro mehmonlar köpinça e’tiborga olinmaydigan Yevropa tarixining bir qismi haqida çuqurroq tuşunça bilan, «Yevropaning boşqa yarimiga oyna» oçib, ketişlariga umid qiladi. Radenoviç ta’kidlaganidek: «İstanbul har doim juda xilma-xil va kosmopolit joy bölgan... strategik joylaşuvi tufayli u köplab savdogarlarni, şuningdek, eng ajoyib usta va ustaxonalarni öziga jalb qilgan».