Asosiy ma’lumotlar

  • Mehnat kodeksining 128-maddasiga köra, xodim şartnoma va buyruqsiz ham işga amaliy kirişgan kundan qabul qilingan hisoblanadi
  • Rasmiylaştirilmagan xodim kafolatlarning taxminan yarmidan mahrum böladi, deydi advokat
  • Xodimdan şartnomada körsatilmagan majburiyatni talab qiliş taqiqlangan (115-madda), agar qonunda boşqaça belgilanmagan bölsa

«AdvoKast» loyihasining yangi soni mehnat munosabatlariga bağışlandi

Naşriyot Gazeta Gazeta naşri Özbekistondagi mehnat munosabatlariga bağışlangan «AdvoKast» huquqiy loyihasining navbatdagi sonini e'lon qildi. Mehmon sifatida mehnat huquqlariga ixtisoslaşgan advokat Saidali Muhtoraliev qatnaşdi. Suhbatda işga kirişni rasmiylaştiriş, mehnat şartnomasi mazmuni, tomonlar huquq va majburiyatlari, şuningdek, xodimlar duç keladigan odatiy buzilişlar muhokama qilindi. Töliq yozuv naşrning YouTube kanalida joylaştirilgan; avval loyihaning birinçi va ikkinçi sonlari çiqqan edi. Materialni Dilşoda Şomirzayeva tayyorlagan.

Şartnoma — işni tartibga soluvçi yagona hujjat emas

Muhtoralievning sözlariga köra, mehnat şartnomasi Mehnat kodeksining 103-maddasida iş beruvçi va xodimning huquq hamda majburiyatlarini mustahkamluvçi yozma kelişuv sifatida belgilangan. Biroq u individual tartibga solişning asosiy qismi xolos: mehnat munosabatlari, şuningdek, Konstitusiya (40–46-maddalar), Mehnat kodeksi va taşkilotning içki hujjatlari orqali ham tartibga solinadi. Kodeks mehnat şartnomasi bilan rasmiylaştiriladigan individual munosabatlar va jamoa şartnomasi yoki kelişuv orqali tartibga solinadigan jamoaviy munosabatlarni farqlaydi.

Işga amaliy kiriş işga qabul qilinganlikka tenglaştiriladi

Asosiy kafolat kodeksning 128-maddasida bayon etilgan: agar vakolatli şaxs rasmiy yoki oğzaki ravişda odamga işga kirişga ruxsat bergan bölsa, u şu kundan boşlab qabul qilingan hisoblanadi — şartnoma tuzilganligi yoki buyruq çiqarilganligidan qat'i nazar. Şu paytdan boşlab iş beruvçi bajarilgan işlar uçun tölaş majburiyatiga ega. Advokat rasmiy bölmagan tarzda iş boşlanganda xodimga oldindan dalillar töplaş muhimligini ta'kidladi: rahbarga, jumladan Telegram orqali, haftalik hisobotlar, xizmat yozilmalari, guvohlar, telefon suhbatlari yozuvlari va ovozli xabarlar — ularsiz sud davosi qanoatlantirilmasligi mumkin.

Buzilişlar köproq qayerda sodir böladi va xodimlar nimadan mahrum böladi

Advokatning baholaşiça, muammolar asosan xususiy taşkilotlarda — kafelar, restoranlar, quriliş va savdo kompaniyalarida yuzaga keladi, bu yerda «hozirça işla, keyin rasmiylaştiramiz» amaliyoti keng tarqalgan: iş beruvçilar şu tariqa qonunda nazarda tutilgan kafolatlarni bermaslikka va yoqimsiz xodimlardan osonroq qutulişga intiladi. Rasmiy bölmagan holatda xodim, uning sözlariga köra, kafolatlarning deyarli 50 foizidan mahrum böladi. Nazorat mavjud bölgan davlat taşkilotlarida bunday buzilişlar kamroq uçraydi, xususiy biznes ustidan nazorat esa davlatning tadbirkorlikka aralaşuvini çeklaş orqali kuçsizlantirilgan.

Şartnomada nima albatta bölişi kerak

Kodeksning 104-maddasi majburiy şartlarni belgilaydi: iş joyi, lavozim va mehnat funksiyalari, şartnomaning muddatli yoki muddatsizligi, iş vaqtining tartibi, dam kunlari va tanaffuslar, ta'tillar. 22 va 25-maddalar har ikkala tomonning huquq va majburiyatlarini mustahkamlaşni talab qiladi. Advokat mehnat funksiyalarini imkon qadar aniq tasvirlaşga erişişni maslahat berdi: agar majburiyatlar noaniq bölsa, iş beruvçi vazifalarni aniq qöya olmaydi, xodim esa öz işiga nima kirişini bilmaydi. Lavozim yöriqnomasini şartnomaga ilova sifatida tasdiqlaşni tavsiya qildi, şunda uning qoidalari oldindan kelişilgan böladi. Şu bilan birga, u mehnat intizomi nafaqat şartnoma, balki işga kirişda xodimga taniştiriladigan içki qoidalar (295-madda) bilan ham tartibga solinişini aniqlaştirdi.

Özlatib yuklangan majburiyatlar va işdan böşatiş

Kodeksning 115-maddasiga köra, qonunçilikda boşqaça belgilanmagan bölsa, xodimdan mehnat şartnomasida körsatilmagan majburiyatlarni bajarişni talab qiliş taqiqlanadi. Muhtoraliev sud amaliyotidagi odatiy vaziyatni tasvirlab berdi: iş beruvçilar xodimlarni 161-madda asosida «mehnat majburiyatlarini qöpol buzganlik» uçun işdan böşatib, lavozim yöriqnomalariga havola qiladi. Sudda advokatlar bu funksiyalar şartnomada mustahkamlanganmi va yöriqnomalar unga mos keladimi tekşiradi; agar iş beruvçi şartnomada közda tutilmagan işni talab qilgan bölsa, sud xodimni işga tiklaydi va moddiy zararni iş beruvçidan undiradi. Şuningdek, sonlarda sinov muddati, iş vaqti, jadvaldan taşqari işga jalb etiş, iş haqini keçiktiriş va ta'tillarni rasmiylaştiriş muhokama qilindi.