Asosiy ma’lumotlar

  • Barbara Katmann (Progressief Nederland) 2-noyabrda «eng zararli adiktiv dizayn elementlarini» taqiqlaş töğrisida qonun loyihasi kiritdi
  • Taqiqqa çeksiz aylantiriş, videolarning avtomatik ijrosi, puş-bildirişnomalar va manipulyativ algoritmlar kiradi
  • Platformalar öz xizmatlari boğliqlik keltirib çiqarmasligini isbotlaşga majbur böladi («fairness by design»)

«Adiktiv dizayn»ga qarşi qonun loyihasi

Niderlandlar parlamenti deputati, markazçap muxolifat partiyasi Progressief Nederland (PRO) aʼzosi Barbara Katmann 2-noyabr kuni raqamli xizmatlarda «eng zararli, boğliqlik keltiruvçi dizayn elementlarini» taqiqllovçi qonun loyihasini kiritdi. Bu çeksiz aylantiriş (infinite scroll), videolarni avtomatik ijro etiş, puş-bildirişnomalar va manipulyativ algoritmlarga tegişli. Taşabbus muallifining sözlariga köra, taqiq «ham bolalarni, ham kattalarni himoya qiladi» — taklif haqida Euronews tahririyati xabar berdi (naşrning inglizça va rusça versiyalari).

Qonun amalda nmani özgartiradi

Taklifning kontentga oid odatiy talablardan asosiy farqi — isbotlaş yukini özgartirişdir. Qonun platformalar uçun «adolat dizayn orqali» (fairness by design) tamoyili böyiça ğamxorlik majburiyatini joriy etadi: kompaniyalar endi öz xizmatlari boğliqlik keltirib çiqarmasligini özlari isbotlaşi va funksiyalarni «adolatli va manipulyativ bölmagan» tarzda loyihalaşi kerak böladi. Boşqaça aytganda, tekşiriladigan narsa alohida kontent emas, balki interfeys dizaynining özi — yaʼni har bir foydalanuvçiga tegişli bölgan, faqat qoidabuzar akkauntlarga emas. Katmann buni şu bilan asoslaydiki, «odamlarga öz vaqti va eʼtibori ustidan nazoratni qaytariş kerak», manipulyativ onlayn hiylalar esa ruhiy va jismoniy salomatlik, miya rivojlanişi hamda diqqat markazlaşuviga taʼsir qiladi.

Kontekst: Big Teçga bosim va Yevropa Ittifoqi rejalari

Taşabbus kattaroq fon bilan uyğun: Euronews taʼkidlaganidek, platformalar butun dunyoda kuçayib borayotgan qarşilikka duç kelmoqda — sönggi yillarda inson huquqlari taşkilotlari Meta, TikTok va Snapchat ustidan sudga murojaat qilgan, çunki ularning xizmatlari boğliqlikni rağbatlantiradigan tarzda loyihalanganligidan xavotir bildirilgan. Katmann Germaniya, Fransiya, Belgiya, Lyuksemburg, Avstriya, Italiya va Portugaliya parlament aʼzolari bilan işlarni muvofiqlaştiradi. Bu Niderlandlardan bunday taşabbusning birinçi misoli emas: 2023-yilda Yevropa parlamenti ham PRO aʼzosi bölgan deputat Kim van Sparrentakning adiktiv dizaynni taqiqlaş töğrisida taklif kiritişga Yevropa Komissiyasini çaqiruvçi hisobotini qabul qilgan edi; u yangi qonun loyihasini qöllab-quvvatlab, «heç qanday iroda kuçi Big Teçning hiylalarini yengib öta olmaydi» dedi. Hozirça Katmann taklifi — qabul qilingan qonun emas, faqat kiritilgan qonun loyihasi. Şu bilan birga, naşr maʼlumotlariga köra, Yevropa Komissiyasi noyabr oyida Digital Fairness Act doirasida loyiha tayyorlamoqda, unda butun Yevropa böylab adiktiv dizaynni taqiqlaş asosiy çoralardan biri sifatida körsatilgan; buni tayyorlanayotgan EU Kids Act (bolalar xavfsizligi uçun javobgarlikni ota-onalardan platformalarga ötkaziş) va 2022-yildan beri amalda bölgan, eng yirik platformalar hamda qidiruv tizimlariga qonunsiz kontentni aniqlaş va öçiriş majburiyatini yuklaydigan Digital Services Act töldiradi.