YI örmonlarni kesişga qarşi qonuni amaliyotda sinovdan ötadi: Indoneziya palma yoği şubha ostida

Qonun kuçga kirişidan oldin ötkazilgan tekşiruv

Yevropa Ittifoqining örmonlarni kesiş bilan boğliq bölmagan mahsulotlar töğrisidagi qonuni (EUDR) 2026-yil 30-dekabrda kuçga kiradi — bu bir neça bor qoldirilgan va YI davlatlari hukumatlari hamda qonunni yumşatiş yoki keçiktirişga erişmoqçi bölgan biznes tomonidan bosim ötkazilganidan keyingi holat. Bu haqda Euronews yozadi Indoneziya ekologik taşkilotlari va davlat organlarining tekşiruvlariga tayanib. Qonun kakao, qahva, soya, palma yoği, yoğoç, kauçuk va mol göşti yetkazib beruvçilaridan öz mahsuloti örmonlarni kesiş bilan boğliq emasligini isbotlaşni talab qiladi — buning evaziga YI bozoriga kiriş huquqi beriladi.

Tekşiruv nimani aniqladi

WALHI Kalteng, TuK Indonesia va Sawit Watç taşkilotlari Indoneziyaning Markaziy Kalimantan viloyati plantatsiyalari yirik xalqaro iste'mol brendlari örtasidagi aloqalarni kuzatib bordi. Bu plantatsiyalardan olingan palma yoğining sönggi xaridorlari orasida PepsiCo, Unilever, Ferrero, Mondelez va Procter & Gamble nomlandi. Tekşiruv PT Karya Makmur Abadi — KLK Group'ning qoş kompaniyasi — plantatsiyasida 2024-yilda örmon kesilişiga oid belgilarni aniqladi, xolos. Qonunning «çegara sanasi» 2020-yil 31-dekabr: undan keyin tozalangan yerlardan olingan mahsulot YI bozorida butunlay taqiqlangan. Bu bunday palma yoğining YIga kiriş xavfini yaratadi, biroq tekşiruv nomlangan kompaniyalarning har biri qonunni buzganini isbotlamadi.

Qonunga bosim va ekologlarning munosabati

Qonunning amalga oşirilişi allaqaçon siyosiy qiyinçiliklarga duç kelgan edi: muddatlarni qoldiriş ma'muriy xarajatlar, kuzatuvçanlik talablari hamda biznes va savdo hamkorlariga tuşadigan yuklamadan xavotirlar bilan izohlangan edi. Işlab çiqaruvçi davlatlar — Braziliya, Indoneziya, Malayziya, Kolumbiya, Gana va AQŞ — Bryusselda qoidalarni qayta körib çiqişni talab qilib lobbiçilik qildi, AQŞning YIdagi elçisi Endryu Pazder esa qonunni ortiqça tartibga soliş, «tananli protektsionizm» va keraksiz notarif tösiq deb atagan edi. Sawit Watç ijroçi direktori Ahmad Surambo Yevropadagi eng yirik palma yoği xaridorlari örmonlarni kesişdagi öz hissalarini mustaqil nazorat qila olmaganini aytib, şunday dedi: «Indoneziya jamoalari ta'minot zanjirlari barqarorligi böyiça Yevropa qoidalarini zudlik bilan va qat'iy qöllaşni xohlaydi». NGO Fern taşkilotidan Perrin Furnye tekşiruv xulosalarini Indoneziya palma sanoati «noqonuniylik doğidan qutulolmayotganini» körsatuvçi dalil deb atadi va EUDR ijrosi uçun mas'ul vakolatli organlarni bu topilmalariga munosabat bildirişga çaqirdi. Indoneziya noqonuniy kesişlar, foydali qazilmalar qazib oliş, yangi yoğli ekinlar plantatsiyalari va öt qöyib dehqonçilik qiliş tufayli örmonlarni dunyoda eng yuqori sur'atlardan biri bilan yöqotmoqda; mamlakatdagi yirik örmon yonğinlari ham ön yillar davomidagi örmonlarning degradatsiyasi bilan boğlangan edi. Euronews ta'biri bilan aytganda, dekabrdagi muddat Bryusselning ekologik ambitsiyalar haqidagi muzokaralardan ularni haqiqiy ijroga öta oliş qobiliyatini sinovdan ötkazadi.