Asosiy ma’lumotlar
- Suv toşqinida 8 kişi halok böldi; zarar taxminan $400 million deb baholanmoqda, suğurta atigi 10 foizga yaqinini qoplaydi
- Suv toşqinida 8 kişi halok böldi; zarar taxminan 400 million dollarga baholanmoqda, suğurta atigi 10 foizini qoplaydi
- 2024-yilgi tadqiqot ma'lumotlariga köra, Stambulning qurilgan hududlari 1984-yildagi 6 foizdan 2022-yilda 24 foizga yetgan
- Mutaxassislar suv oqimlarini himoya qiliş va suv bosadigan tekisliklarni jamoat makonlariga aylantirişga çaqirmoqda; Turkiya noyabrda Cop31ni qabul qiladi
- Mutaxassislar suv oqimlarini himoya qiliş va suv toşqini tekisliklarini jamoat maydonlariga aylantirişga çaqirmoqda; Turkiya noyabrda Cop31 sammitini qabul qiladi
Rekord yomğirlar va sakkiz qurbon
Istanbul 80 yildan ortiq vaqt davomida olib borilgan kuzatişlar tarixidagi eng kuçli yomğirlar oqibatida yuzaga kelgan suv toşqini oqibatlarini boşdan keçirmoqda. Sakkiz kişi halok böldi: ulardan biri ölimga olib kelgan tok urişidan jabrlangan, boşqalari esa bir neça metr balandlikdagi suv oqimi tomonidan olib ketilgan. Bu haqda The National hokimiyat ma'lumotlariga va jabrlangan hududlarda öz muxbirlarining işiga tayanib xabar berdi.
Aholi va kiçik biznesga nima böldi
The National muxbiri şahar şimolidagi Ayazaga tumanida böldi, bu yerda Ayazaga daryosi qirğoqlaridan çiqib ketgan edi. 28 yoşli Gulşah Aktan suv toşqini tufayli bloklangan avtobusda tört yarim soat qolib, mahalliy aholi uni va boşqa yölovçilarni çiqarib olgaç xalos böldi. Oilaviy elektronika ta'mirlaş ustaxonasi yelka darajasigaça suv ostida qoldi: 40 ta kompyuter, tovar va jihozlar halok böldi — oila hisob-kitobiga köra zarar 5–6 million turk lirasi (taxminan $100–120 ming). Qöşni kiyim va poyabzal dökoni egasi Yoqub Çotoglu tovarining 75 foizini yöqotganini, zarar kamida 3 million lira ekanini ma'lum qildi. Kebab dökani egasi Omer Payamzade öşandan beri 12 xodimiga maoş tölay olmayapti. The National havola qilgan Haberturk gazetasi ma'lumotlariga köra, şahar böylab umumiy zarar taxminan $400 million deb baholanmoqda, şundan atigi 10 foizini suğurta kompaniyalari qoplaydi. Istanbul gubernatori Davut Gul «jiddiy zarar» körgan 3 ming uy va korxona borligini aytib, tovon puli tölanişini va'da qildi; zarari kamroq bölgan 5 mingdan ortiq kişi allaqaçon 10 ming liradan olgan. Jabrlangan köplab tadbirkorlarda suğurta yöq va hozirgaça tölanmagan davlat tölovlarini kutmoqda.
Suv oqimlari örnida beton
Vayronagarçilikning bunday keng kölamini mutaxassislar quriliş xususiyati bilan boğlaydi. The National havola qilgan 2024-yilgi tadqiqot ma'lumotlariga köra, Istanbul viloyatida qurilgan hududlar 1984-yilda maydonning 6 foizidan 2022-yilda 24 foizga kötarilgan, qişloq xöjaligi yerlari esa 36 foizdan 17 foizgaça qisqargan. Turkiya Şaharsozlar palatasi raisi Akif Atlar ötkazilgan tadqiqotlar ma'lumotlarini keltirib, şahardagi 164 suv oqimining 108 tasi foyda yönalişidagi quriliş natijasida buzilganini aytdi. Marmara universiteti öqituvçisi, landşaft arxitektori Sinan Seher Uçel suv toşqini nafaqat noqonuniy quriliş hududlariga, balki hududiy rejalaştiriş böyiça tasdiqlangan va ruxsat olgan loyihalarga ham tegişli bölganini, ya'ni muammo rejalaştiriş yondaşuvining tabiatga munosabatida ekanini ta'kidladi. Bosfor iqlim özgarişini örganiş markazidan iqlimşunos Levent Kurnaz tez-tez takrorlanayotgan ekstremal ob-havo hodisalarini Turkiya moslaşişi kerak bölgan «yangi me'yor» deb atadi: «Bu pessimizm emas, ma'lumotlarga asoslangan realizm». Iqlim özgarişi siyosati va tadqiqotlari assotsiatsiyasi prezidenti Baran Bozoglu «rivojlaniş» deb ataladigan narsani «qölda yaratilgan inşootlar ta'siridan kelib çiqadigan falokat» deb baholaydi.
Nima taklif qilinmoqda va hokimiyat nima va'da bermoqda
Mutaxassislar suv yiğiş havzalarining yuqori qismlarida suvning tuproqqa singişiga ruxsat beriş, suv toşqini tekisliklarida qurilişni taqiqlab, ularni toşqin paytida suvni qabul qila oladigan boğlarga aylantiriş, aholi huquqlarini himoya qilgan holda ozanlarni tozalaş hamda binolar uçun yomğir oqimini hisoblaş me'yorlarini yangilaşni taklif qilmoqda. Atrof-muhit, şaharsozlik va iqlim özgarişi vaziri Murat Kurum «kelajakni ötgan ma'lumotlar asosida rejalaştirib bölmaydi» deb tan oldi hamda ozanlarni tozalaş, daryo inşootlariga xizmat körsatiş, yomğir kanalizatsiyasini mustahkamlaş va toşqin xatarlarini qayta baholaşni «keçiktirib bölmaydigan majburiyatlar» deb atagan. Buning bilan birga Yuçel ogohlantiradi: qurilgan oqimlarni «qayta tiklaş» suvning yuza oqişini faqat tezlaştirib, toşqin xatarini havzaning quyi qismiga ötkazişi mumkin. Meteorologiya xizmati ma'lumotlariga köra, yilning birinçi sakkiz oyida Turkiyadagi ekstremal ob-havo hodisalarining uçdan biri kuçli yoğingarçilik va toşqinlarga töğri kelgan, bunday hodisalar soni esa 1941-yilda kuzatişlar boşlanganidan buyi uçinçi eng yuqori körsatkiç bölgan. Vaziyatni murakkablaştiradi: Stambul faol seysmik zonada joylaşgan va yetti magnitudadan yuqori zilzila yillar davomida kutilmoqda; The National ta'kidlaganidek, uy-joy fondining katta qismi hali ham zaif bölib, kuçli silkinişlarga doş bermaydi. Atlar byudjetni şaharni ham toşqindan, ham zilziladan himoya qiladigan rekonstruksiyaga yönaltirişga çaqiradi: «Biz endi köp qirrali ofatlar davrini yaşayapmiz». Noyabr oyida Turkiya Cop31 iqlim konferensiyasini ötkazadi, biroq mutaxassislar aytişiça, qarorlar avvalo şahar rejalaştiriş darajasida kerak.
