Yoshlar noroziliklari to‘lqini Yevropani qamrab oldi: Parijdan Tiranagacha

Norozilikning bir vaqtda kuchayishi

So‘nggi haftalarda Milan, Marsel, Madrid, Rim, Lissabon va Bryussel ko‘chalari norozilik namoyishlari bilan to‘ldi. Ularning aksariyati tinch boshlangan, biroq bir qismi talonchilik va tartibsizliklar bilan yakunlangan. BBC News ta’kidlaganidek,Rim va Florensiyada minglab odam, Fransiyada esa yuz minglab odam ko‘chaga chiqdi; Madridda sentyabr oxiridan buyon markaziy maydonda chodirli lager tashkil etilgan, Bryusselda esa yoshlar politsiyaga tosh va petardalar otgach, politsiya ko‘z yoshituvchi gaz va suv to‘polaridan foydalandi. Albaniyada hokimiyatni korrupsiyada ayblayotgan namoyishchilar 13 yildan buyon hukm surayotgan bosh vazir Edi Ramaning iste’fosini talab qilmoqda.

Yoshlar va «tiktoklashtirish»

Hozirgi to‘lqinning o‘ziga xos jihati — sinxronlik va ishtirokchilarning yoshi: Fransiya, Belgiya, Irlandiya, Ispaniya, Portugaliya, Italiya, Gretsiya, Serbiya va Albaniyada talabalar va maktab o‘quvchilari norozilik bildirmoqda. Namoyishlar ko‘pincha TikTok va Instagram orqali o‘z-o‘zidan uyushtiriladi — Belgiya ichki ishlar vaziri buni noroziliklarning «tiktoklashtirilishi» deb atadi. Qo‘lga olinganlar tarkibi ham e’tiborga loyiq: BBC ma’lumotlariga ko‘ra, o‘tgan hafta oxiri Barselonadagi to‘qnashuvlarda qo‘lga olinganlarning yarmidan ko‘pi 18 yoshgacha bo‘lgan, Milanada esa LaPresse agentligi ma’lumotiga ko‘ra, qo‘lga olinganlar orasida voyaga yetmaganlar ham bo‘lgan. To‘lqinning turtkisi bo‘lgan Fransiyada sentyabr oxirida talabalar o‘qituvchilar yetishmasligi va eskirgan binolar sababli ko‘chaga chiqqan edi; Barselonadagi norozilar fransuzcha Lycées Indignésga o‘xshatib #InstitutsIndignats xeshtegidan foydalandi.

Uy-joy, ta’lim va kelajakdan qo‘rquv

Kun tartibi ta’lim doirasidan ancha chiqib ketgan. Yoshlar hayot xarajatlari o‘sishidan shikoyat qiladi — bu ularning o‘qishni tugatishiga yoki oila uchun uy ijaraga olishiga to‘sqinlik qilishi mumkin, shuningdek, sun’iy intellekt ish o‘rinlarini olib qo‘yishidan qo‘rqishadi. Madrid va Lissabonda norozilik uy-joy narxlarining juda yuqoriligi va uy-joy imkoniyatlarining cheklanganligiga qaratilgan: 26 yoshli aspirant Karolina Krush Reuters agentligiga ijarasi tugashi sababli uy-joydan mahrum bo‘lish xavfi borligini va «barcha ta’limiga qaramay, qo‘lida hech narsa qolmasligini» aytgan. Norozilik chap kuchlar bilan cheklanmaydi: Marin Le Penning tarafdori bo‘lgan yoshlar uning prezidentlik kampaniyasi boshlanishida o‘zlarini «jim qolgan ko‘pchilik» deb atab, nazoratsiz immigratsiya, ko‘chalardagi xavfsizlik va hayot qimmatligi haqida gapirgan edi.

Krizislarning ustma-ust tushishi va tartibsizliklarning izohi

Yevropa xalqaro munosabatlar kengashi direktori Mark Leonard 2007–2008-yillardagi moliyaviy inqiroz va 2015-yildagi migratsiya inqirozidan tortib, Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishidan keyingi inflyatsiya va Fors ko‘rfazidagi urushgacha bo‘lgan, bir-biri ustiga qo‘yilib, ko‘chalarga to‘kilayotgan hal qilinmagan krizislar kaskadi haqida gapiradi. Zo‘ravonlikka kelsak, Fransiya va Belgiya razvedka xizmatlari ruxsat etilgan tadbirlar atrofidagi talonchilikni asosan fursatdan foydalanishga asoslangan deb ta’riflaydi — bu «ma’nosiz zo‘ravonlik» va ultra-chap guruhlarning ataylab uyushtirilgan tartibsizliklarining uyg‘unlashuvi. Fransiyadagi siyosiy markaz va o‘ng kuchlar, jumladan Makron, chap radikal guruhlarni va «huquqbuzarlarni» ayblaydi, Belgiyaning millatchi Vlaams Belang partiyasi esa tartibsizliklarni «import qilingan» deb atab, javobgarlikni migrantlar va integratsiyaning muvaffaqiyatsizligiga yukladi — tanqidchilar esa antiimmigratsion partiyalarni tartibsizliklardan siyosiy foyda olishga urinishda ayblamoqda.

Hokimiyatning javobi va saylov fonida

Hukumatlar qattiqqo‘llik bilan javob bermoqda: minglab hibslar, Fransiya va Italiya esa «sindirdi — to‘la» tamoyilini joriy etishga va‘da berdi. Italiya bosh vaziri Jorja Meloni voyaga yetmaganlar keltirgan zarar uchun ota-onalarning javobgar qilinishini, jumladan oilaviy ijtimoiy to‘lovlardan ushlab qolishni taklif qilmoqda; Fransiyada esa fuqarolik kodeksi allaqachon bunday javobgarlikni bolalar bilan birga yashovchi ota-onalarga yuklaydi. Shu bilan birga oldinda muhim saylovlar bor: Fransiyadagi prezident saylovi Yevropa uchun eng muhimi hisoblanadi, Le Pen so‘rovnomalarda raqiblaridan barqaror oldinda ketmoqda va BBC ta’kidlaganidek, tartib-qonun haqidagi ritorika tufayli tartibsizliklar unga foyda keltirayotgani taxmin qilinmoqda. Millatchi partiyalar Ispaniya, Italiya, Germaniya va Polshada ham so‘rovlarda yaxshi natija ko‘rsatmoqda. Chatham House vakili Greguar Ros siyosiy asosiy oqimning «legitimlik inqirozi» haqida gapiradi: ommaviy norozilik namoyishlarining o‘zi hokimiyat vaziyatni boshqara olmaganini ko‘rsatadi, jamiyat shartnomasi — soliqlar va qonunlarga rioya etish evaziga sifatli davlat xizmatlari va barqarorlik olish — erishi esa norozilik davrining davom etishi ehtimolini oshirmoqda.

Surat manbai, Getty

Surat manbai, REUTERS/Abdul Saboor

Surat manbai, EPA/Shutterstock

Surat manbai, REUTERS/Valdrin Xhemaj

Surat manbai, REUTERS/Yves Herman

Surat manbai, EPA/Shutterstock