Misr sudi Mada Masr bosh muharririni jarimaga tortdi va nashrni yopishni buyurdi

Sud birinchi majlisning o‘zida hukm chiqardi

Yangi Qohira mayda ishlar bo‘yicha sud seshanba kuni, 27-oktabrda, mustaqil Misr sayti Mada Masr bosh muharriri Lina Attallahni saytni litsenziyasiz boshqargani uchun aybli deb topdi va unga maksimal jarima — 3 mln Misr funti (nashrlarning turli hisob-kitoblariga ko‘ra taxminan 53–54 ming dollar) tayinladi. Sud, shuningdek, saytni yopish va uning uskunalari hamda mol-mulkini musodara qilishni buyurdi. Ish 2018-yilgi ommaviy axborot vositalari to‘g‘risidagi qonunning 105-moddasi bo‘yicha ko‘rilgan bo‘lib, u 1 dan 3 mln funtgacha jarima nazarda tutadi va sudga litsenziyasiz saytlarni yopish huquqini beradi. Hukm jarayonning birinchi majlisi oxirida e’lon qilindi, deb xabar beradi The National.

Ushlash, ozod etish va kutilmagan g‘oyib hukm

Hukm e’lon qilingandan so‘ng Attallah ushlab olindi, biroq o‘sha kuni kechqurun ozod etildi: Mada Masr jarimani to‘liq to‘lagan, deb tasdiqlaydi Deutsche Welle advokat Hassan al-Azhariyga tayanib. Ozod etish jarayoni davomida, nashr xabar berishicha, Attallah yana bir qaror — 2024-yilda soxta xabarlar tarqatish va litsenziyasiz sayt boshqarganlikda ayblab chiqarilgan bir yillik qamoq jazosiga oid g‘oyib hukm haqida xabar topdi (DW bu ish bo‘yicha 20 ming funt jarima ham tayinlanganini qo‘shimcha qiladi). Advokatlar o‘sha hukmni shikoyat qilgan; qayta ko‘rib chiqish majlisi 11-noyabrga belgilangan. Saytni yopish to‘g‘risidagi hozirgi qarorni ham shikoyat qilish niyatida.

Majlisning borishi: sudya himoya tomoni bilmagan himoyachi tayinladi

Majlis odatdagidek o‘tmadi. Sudya Mohammed Mubarak zalni tozalashni buyurib, faqat ayblanuvchi, uning sakkiz nafar advokati va inson huquqlari tashabbusi EIPR rahbari Hossam Bahgatni (The National ma’lumotiga ko‘ra — Mada Masrning sobiq muharriri) qoldirdi. AFP iqtibos keltirayotgan Bahgatning so‘zlariga ko‘ra, sud himoya tomonining protsessual iltimoslarini — ish bilan tanishish va qo‘shimcha dalillar taqdim etish so‘rovlarini ham — rad etdi hamda Attallahga yuristlar sindikatidan uning himoyasi bilmagan advokat tayinladi. Attallah bunday almashtirishga e’tiroz bildirdi, biroq sudya e’tirozni bayonnomaga kiritishdan bosh tortdi; so‘ngra, Bahgat guvohlik berishicha, sudya «bu advokat nomidan, bir og‘iz so‘z ham aytmasdan qolgan advokat nomidan iltimoslarni diktat qilib» ularni bayonnomaga kiritdi. Hukm «himoya tomonining hayqiriqlari va e’tirozlari ostida» e’lon qilindi.

Litsenziya atrofida hokimiyat bilan ko‘p yillik ziddiyat

2013-yilda tashkil etilgan Mada Masr — Misrda qolgan oz sonli mustaqil nashrlardan biri bo‘lib, korrupsiya, inson huquqlari buzilishi va armiya roli haqidagi tergov maqolalari bilan tanilgan. Saytga mamlakat ichidan 2017-yildan beri kirish bloklangan. Nashr 2018-yilgi qonun qabul qilingandan keyin Ommaviy axborot vositalarini tartibga solish oliy kengashiga (SMRC) litsenziya uchun arizalar topshirgan: CPJ ma’lumotlariga ko‘ra, arizalar rad etilgan yoki javobsiz qolgan; nashrning o‘z versiyasiga ko‘ra, uni DW keltiradi, u arizani uch marta — 2018, 2020 va 2023-yillarda topshirgan, birinchi arizaning rad etilgani haqida esa faqat 2022-yilda, bu masalani boshqa bir ishda prokurorlar ko‘targanida bilgan, 2023-yildagi ariza esa hozirgacha javobsiz. Bu o‘tgan olti yil ichida nashr yoki uning jurnalistlariga qarshi oltinchi ish, biroq bunday turdagi birinchi jarayon. Hukmdan bir hafta oldin, 21-oktabrda, Oliy davlat xavfsizlik prokuraturasi Attallahni olti soatdan ko‘proq so‘roq qildi — jumladan, saytning butun mamlakat bo‘ylab qamoqxonalardagi norozilik to‘lqini haqidagi so‘nggi reportaji bo‘yicha ham — so‘ngra uni 100 ming funt kafolat ostida ozod qildi va ertasi kuni litsenziyasiz ishlashda ayblab, sudga yubordi.

Reaksiya va kontekst: mustaqil OAVga bosim

Sud qarori xalqaro miqyosda keng tanqidga sabab bo‘ldi. Amnesty International qarorni «matbuot erkinligiga og‘ir zarba» va Misrdagi «mustaqil jurnalistika uchun qorong‘i kun» deb atadi, tashkilotning mintaqaviy ta’sir bo‘yicha katta direktori Yasmin Ahmed esa hukm «mamlakatdagi so‘nggi mustaqil ovozlardan birini yopishga qaratilgan yillar davom etgan ta’qiblarning kulminatsiyasi» bo‘ldi, dedi. Amnesty, Human Rights Watch va CPJ kirgan 119 inson huquqlari tashkiloti va OAVdan iborat koalitsiya ta’qibni «matbuot erkinligiga misli ko‘rilmagan hujum» deb baholadi; «Reporters without Borders» esa qarorni «g‘azablanarli» va «uyalchanli» deb ta’rifladi. CPJning mintaqaviy direktori Sara Kuda ogohlantirdi: «Agar Misr eng hurmatli muharrirlardan birini qo‘lga olib, uning tahririyatini yopa olsa, mamlakatdagi birorta ham mustaqil jurnalist xavfsiz emas». Tanqidiy fikr amerikalik senator Chris Van Hollen tomonidan ham bildirildi — u ayblovlarni asossiz deb atadi.

Kengroq manzara

Bu ish Misrdagi mustaqil jurnalistikaga kengroq bosim fonida ko‘rilmoqda. Bir necha hafta oldin, sentabrda, Matsda2sh (DW Matsadaash deb yozadi) faktcheking resursining olti jurnalisti hibsga olindi; ularga terrorizm va taqiqlangan «Musulmon birodarlar» tashkiloti bilan aloqada bo‘lish, shuningdek, davlat institutlariga bo‘lgan ishonchni buzish maqsadida noto‘g‘ri ma’lumot tarqatishda ayblov qo‘yilgan. EIPR ma’lumotlariga ko‘ra, jurnalistlar hibsdan keyin qiynoqqa solinganini aytgan — Misr Ichki ishlar vazirligi buni rad etadi; seshanba kuni prokuratura ularning qamoqda saqlash muddatini yana 15 kunga uzaytirdi. Kasbiy faoliyati bilan bog‘liq holda Misrda qamoqda turgan jurnalistlar soni haqida manbalar turlicha ma’lumot beradi: CPJ 25 kishini, EIPR 26 kishini ko‘rsatadi. Misr qamoqda turgan jurnalistlar soni bo‘yicha jahon yetakchilari qatoriga kiradi. DW qayd etishicha, mamlakat hokimiyati so‘z erkinligiga rioya qilayotganini ta’kidlaydi, lekin OAV qonunga rioya qilishi, milliy xavfsizlikni himoya qilishi va dezinformatsiyaga qarshi kurashishi shart, deb qat’iy turadi.

Rasm manbasi, AFP via Getty Images