Aleksandar Vuchich Serbiyadagi saylovlarda mag‘lubiyatni tan oldi: «Talabalar ro‘yxati» g‘alaba qozondi

Vuchich mag‘lubiyatni tan oldi

Serbiyaning amaldagi rahbari Aleksandar Vuchich yakshanba kuni parlament saylovlarida boshchiligidagi Serbiya taraqqiyot partiyasi (SNS) mag‘lubiyatini tan oldi. «Stratifikatsiyalangan namuna bo‘yicha aniq: biz bu saylovlarda yutqazdik», — dedi u Belgraddagi SNS shtab-kvartirasida tarafdorlariga. Uning so‘zlariga ko‘ra, dastlabki hisob-kitoblarga ko‘ra «Talabalar ro‘yxati» 135–140 o‘rin oladi, SNS esa 250 o‘rindan taxminan 105 tasini. The National nashri Bloombergga tayanib xabar berishicha, harakat 6,5 million aholisi bo‘lgan mamlakatda 2 milliondan ortiq ovoz oldi, bu unga parlamentda oddiy ko‘pchilik beradi. Vuchich shu bilan birga mustaqil ommaviy axborot vositalarini, shuningdek, isbotsiz holda «ayrim Yevropa davlatlari va amerikalik deep state»ni aralashuvda aybladi va qaytib kelishiga va‘da berdi: «Men ularni ular o‘ylagandan ancha oldin yig‘ishtirib qo‘yaman».

Rekord darajadagi saylovchilar faolligi

Saylovlar keskin raqobat va yuqori faollik sharoitida bo‘lib o‘tdi. Mustaqil monitoring tashkiloti CRTA ma’lumotlariga ko‘ra, soat 13:00 ga kelib saylovchilarning 41,1 foizi ovoz bergan, bu 26,6 foizga qaraganda ko‘p — 2023-yil dekabridagi saylovlarda shu paytdagi ko‘rsatkich. Serbiya Statistika boshqarmasi direktori Branko Yosipovichning aytishicha, soat 18:00 ga kelib, ya’ni saylov uchastkalari yopilishiga ikki soat qolganda faollik 64,89 foizga yetdi. Serbiya Saylov komissiyasi yakuniy faollikni deyarli 70 foiz deb baholadi — bu 1992-yilda Yugoslaviya parchalanganidan buyongi eng yuqori ko‘rsatkich; The National nashri 69 foiz raqamini keltirib, bu 33 yildagi rekord ekanini yozadi.

Protestlardan saylovlarga

«Talabalar ro‘yxati» — deyarli ikki yil davom etgan ommaviy talabalar protestlaridan o‘sib chiqqan yangi harakat. Uning turtkisi bo‘lgan voqea — 2024-yilda Novi-Sad vokzalida soyabon to‘sinining qulashi oqibatida 16 kishining halok bo‘lishi. Bu fojia kutilgan korrupsiya, past qurilish standartlari va infratuzilma loyihalari bo‘yicha javobgarlikning yo‘qligi sababli keng ko‘lamli g‘azab to‘lqinini keltirib chiqardi; hokimiyat bu ayblovlarni rad etgan edi. Talabalar blokadalaridan va yurishlaridan boshlangan harakatni o‘qituvchilar, dehqonlar va jamiyatning boshqa qatlamlari qo‘llab-quvvatladi. Deutsche Welle bahosiga ko‘ra, bu harakat 2000-yilda Slobodan Miloshevich qulaganidan buyon Serbiyadagi eng yirik harakatga aylandi. Ro‘yxatga kardiolog Iliya Shrdanovich rahbarlik qiladi, biroq u harakat rahbari ham emas, bosh vazirlikka nomzod ham etib tayinlanmagan.

O‘n yildan oshgan hokimiyatning tugashi

SNS 2012-yildan beri parlament saylovlarida g‘alaba qozonib kelayotgan edi va shu vaqtdan buyon Serbiya siyosatida hukmronlik qilardi. Vuchich 2014-yilda bosh vazir, 2017-yilda esa prezident bo‘ldi. Muddatidan oldingi saylovlar e’lon qilingach, u bosh vazirlikka nomzod bo‘lish uchun prezident lavozimini tark etdi: ikkinchi prezidentlik muddati 2027-yil mayida tugashi kerak edi, konstitutsiya esa uchinchi muddatni taqiqlaydi. Tanqidchilar uni hokimiyatni markazlashtirish, mustaqil ommaviy axborot vositalariga bosim o‘tkazish va demokratik institutlarni zaiflashtirishda ayblagan — u va partiyasi bu ayblovlarni rad etadi. The National ma’lumotlariga ko‘ra, yangi parlamentda amalda faqat ikki yirik siyosiy lager qoladi, ilgari Miloshevich boshchilik qilgan sotsialistlar esa 18 yil ichida birinchi marta parlament tarkibiga kira olmaydi.

Yevropadagi munosabat va noaniq keyingi qadamlar

Saylovlarni Yevropada diqqat bilan kuzatishdi: Serbiya — Yevropa Ittifoqiga a’zolikka nomzod davlat, garchi jarayonni demokratik standartlar va qonun ustuvorligiga shubhalar murakkablashtirsa-da. Yevropa Komissiyasi raisi Ursula fon der Layen «Talabalar ro‘yxati»ni tabrik etdi va qonun ustuvorligi, matbuot erkinligi, korrupsiyaga qarshi kurash hamda demokratik institutlar sohasidagi islohotlarni qo‘llab-quvvatlashga tayyorligini bildirdi. Yevropa Kengashi bosh kotibi Alen Bersse ham Serbiyaning demokratik yo‘l bilan saylangan rahbariyati bilan ishlashga tayyorligini ifoda etdi. Vuchichning ittifoqchisi, Vengriya bosh vaziri Viktor Orban esa o‘tgan yilning o‘rtalarida, ya’ni olti oy oldin Peter Mad yardagi saylovlarda yutqazgan edi; Mad yard serbiyalik harakatni X tarmog‘ida tabrik etdi.

Keyin nima bo‘lishi — noaniq

Yangi ko‘pchilikning istiqbollari noaniq qolmoqda. Harakatning yagona rahbari yo‘q, u «plenumlar» tarmog‘i orqali ishlaydi — a‘zolari; u hozircha bosh vazir nomzodini e‘lon qilmagan. G‘alaba kechasi nutq so‘zlash kechikdi, chunki vakillar kim uning nomidan gapirishini kelisha olmadi. Harakat vakillari korrupsiyaga qarshi kurashish, sud tizimini isloh qilish, saylov sharoitlarini yaxshilash va ommaviy axborot vositalarining xilma-xilligini kengaytirish, shuningdek, yirik infratuzilma shartnomalarini qayta ko‘rib chiqish va’dasini berdi, jumladan, qiymati 2,4 milliard dollarga teng bo‘lgan Expo 2027 loyihasini. The National ma’lumotiga ko‘ra, Yevropa Ittifoqiga a‘zolik darhol ustuvor vazifa emas: harakat mamlakat taklif olganda bu masalani referendum orqali hal qilishi mumkin, deb hisoblaydi. Mustaqil siyosiy tahlilchi Jarko Puxovski ro‘yxatga hokimiyatni uzatish jarayonini tashkil etish juda qiyin bo‘lishini, Vučić esa ehtimol bunga to‘sqinlik qilishga harakat qilishini ta’kidlagan; aksariyat ro‘yxat siyosiy va boshqaruv tajribasiga ega bo‘lmagan shaxslardan iborat. Geosiyosiy kurs ham savol ostida: saylovdan oldin harakat vakillari Kosovoning yakkalon ajralib chiqishini tan olmaslik va Rossiyaga qarshi sanksiyalar masalalarida ehtiyotkor bo‘lgan edi.