Data-markazlar atrofidagi bahs AQShning o‘rtadagi saylovlari oldidan keskinlashmoqda

Tez o‘sish va ortib borayotgan qarshilik

Data-markazlar — deyarli barcha internet faoliyatini ta’minlaydigan ulkan ombor binolari: qidiruv va elektron pochtadan onlayn bank xizmatlarigacha. Ular sun’iy intellekt bumining poydevori bo‘lib, ChatGPT va Claude kabi xizmatlar uchun chiplar va serverlarni joylashtiradi, deb yozadi BBC News. Data Center Map ma’lumotlariga ko‘ra, hozir dunyoda taxminan 12 250 faoliyat yuritayotgan va ishga tayyorlanayotgan obyekt bor — bu 2021-yildagi taxminan 8 000 faol obyektganisbatan keskin o‘sish. Ulardan eng ko‘pi AQShda — 4 767 ta, undan keyin Yevropa keladi, bu yerda Buyuk Britaniya va Germaniya yetakchi. Haqiqiy quvvat bo‘yicha AQShning ustunligi yanada katta, Xitoy ikkinchi o‘rinda, Yevropa esa sezilarli darajada orqada; ba’zi tahlilchilar Yevropa sun’iy intellekt bumining iqtisodiy foydalarini qo‘ldan boy berish xavfi borligini.

O‘lchamlari va resurslarga yuklama

Obyektlarning o‘lchamlari juda xilma-xil: bog‘dagi kichik omborga sig‘adigan qurilmalardantortib ulkan maydonlargacha. Keng iqtibos keltirilgan xabarlariga ko‘ra, eng yirik faol data-markaz Xux-Xoto shahridagi (Ichki Mongoliya) China Telecom obyekti hisoblanadi, uning maydoni taxminan bir million kvadrat metr — FIFA standarti bo‘yicha taxminan 140 futbol maydoni. Yana kattaroq maydonlar ham qurilmoqda: masalan, Colossus 2 yuz minglab zamonaviy Nvidia chipini joylashtiradi va Ilon Maskning xAI kompaniyasining Grok chat-botini o‘qitish uchun ishlatiladi; obyektni quvvatlash uchun 41 ta metan gaz turbinasi qo‘llanadi. Faollar turbinalar mahalliy havoni «sezilarli darajada ifloslantirishi» mumkinliginita’kidlaydi, mahalliy regulyatorlar esa havoning sifati standartlari bajarilayotganini aytmoqda.

Elektr, suv va noroziliklar

Hisob-kitoblarga ko‘ra, dunyodagi data-markazlar butun Fransiyadan ko‘proq elektr iste’mol qiladi. Mutaxassislar obyektlar sovutish uchun katta miqdorda suv sarflashi mumkinligini, bu esa suv tanqisligiga olib kelishi mumkinliginiqayd etadi. Energiyaga bo‘lgan ehtiyojning o‘sishi, tahlillar ko‘rsatganidek, karbonat angidrid chiqindilarini oshiradi va mahalliy tarmoqlarga yuklama beradi, bu esa ba’zilarning xavotiriga ko‘ra, energiya narxlarini oshirib yuborishi mumkin; bunga shovqindan shikoyatlar va egallangan maydon ham qo‘shiladi. AQShning 16 shtatida yangi obyektlarni taqiqlash yoki vaqtincha to‘xtatish to‘g‘risidagi qonunlar taklif qilindi va bu mavzu 3-noyabrdagi o‘rtadagi saylovlarda muhim masalaga aylanishi mumkin. Qurilishga respublikachilar ham, demokratlar ham qarshi chiqmoqda, bu esa o‘zaro raqiblarni qarshilikni «kasal fitna» deb atagan prezident Donald Trampga qarshi qo‘yadi. Data-markazlarga qarshi noroziliklar AQShdan tashqarida ham qayd etilmoqda — Meksikada, Fransiyada, Indoneziya va Buyuk Britaniyada.

Tomonlarning dalillari va muqobil yo‘llar

Tarafdorlar data-markazlarni milliy xavfsizlik uchun juda muhim va sun’iy intellekt rivoji uchun zarur, shuningdek iqtisodiyotga foydalideb ataydi: ular investitsiyalarni jalb qiladi, soliq tushumlarini va qurilish sohasida ish o‘rinlarini beradi. Brookings Center hisoboti mahalliy ish o‘rinlari yaratilishini tasdiqlaydi, ammo soha vakillari aytganidan kamroq hajmda; Amazon va Microsoftning gigant obyektlari maydonlarni masofadan ijaraga beruvchi «kollokatsion» markazlarga qaraganda kattaroq samara beradi. Shu bilan birga, prognozlarga ko‘ra, soha 2026-yilda jami 765 milliard dollar sun’iy intellekt infratuzilmasigasarflaydi, kelgusi yilda esa 1 trilliondan ko‘proq. Muhokama qilinayotgan muqobil yo‘llar orasida — data-markazlarni kosmosga joylashtirish yoki Oyda quyosh energiyasidan foydalanish, shuningdek, sun’iy intellekt qayta ishlashining bir qismini kompyuterlar va smartfonlar ichidagi jihozlarga.

Nega bu muhim

Data-markazlar atrofidagi nizo internetning har bir foydalanuvchisiga taalluqli — aynan shu obyektlar onlayn xizmatlarning ishlashini ta’minlaydi, — shuningdek, maydonlar qurilayotgan hududlar aholisiga va ortib borayotgan yuklamani ko‘tarayotgan energetika tarmoqlariga ham taalluqli. Amaliy jihatdan bu AQShning 16 shtatida yangi loyihalarning taqdiri allaqachon qonun chiqaruvchilar tomonidan hal qilinishi mumkinligini, 3-noyabrdagi saylovlar natijalari esa keyingi qurilish sur’atlariga ta’sir qilishi mumkinligini anglatadi. Sun’iy intellekt sohasining ehtiyojlari va mahalliy cheklovlar o‘rtasidagi ziddiyat qanday hal etilishi hozircha noma’lum.