Olimlar birinchi marta malyariyali chivinning teri ostida qanday tishlashini batafsil qayd etdi

Tajriba qanday o‘tkazilgan

Malyariyali chivinlar tuxum qo‘yish uchun qonga muhtoj. Kun.uz ta’kidlaganidek, ilgari o‘tkazilgan tadqiqotlarning aksariyati hasharotlarning odamni hid yoki issiqlik orqali topishiga qaratilgan edi, xolos, o‘zi tishlash jarayoni esa nisbatan kam o‘rganilgan. Yangi ishda olimlar Anopheles coluzzii turiga mansub chivinlarning sezgi a’zolariga juda nozik elektr simlarini uladilar. Bu usul hasharotning xortumi teri ostiga kirganida kuchdagi eng mayda o‘zgarishlarni real vaqt rejimida qayd etish imkonini berdi. Elektr signallari yuqori tezlikda olingan video yozuvlar bilan solishtirildi.

Tishlashning besh bosqichi va turlarning solishtirilishi

Natijada tadqiqotchilar tishlashning besh bosqichini ajratdilar: terini teshish, qon tomirini izlash, qonni so‘rish, xortumni chiqarish va tishlashning to‘liq yakunlanishi. Kuzatishlarga ko‘ra, terini teshishda chivin oyoqlaridagi va og‘iz atrofidagi sezgir a’zolardan foydalanadi, qon so‘rish boshlanganda esa hasharot butunlay harakatsiz qoladi. Natijalar Science Advances jurnalida chop etildi. Olimlar, shuningdek, malyariyali chivinning xulq-atvorini deng isitmasini yuqtiruvchi Aedes aegypti chivini bilan solishtirdi: malyariyali chivin teri ostidagi tomirni o‘rtacha 17 soniya tezroq topishi ma’lum bo‘ldi. Shu bilan birga, ikkala turdagi tishlashning umumiy davomiyligi deyarli bir xil chiqdi — taxminan ikki yarim daqiqa. Turlarning evolyutsion yo‘llari taxminan 150 million yil oldin ajralganligini hisobga olgan tadqiqotchilar ikkala tur ham bir xil samarali oziqlanish usuliga mustaqil ravishda kelgan bo‘lishi mumkinligini taxmin qildilar.

Hid bilish genining roli va ishning ahamiyati

Alohida tajribalarda olimlar chivinlarning hid bilishi bilan bog‘liq IR76b genining faolligini o‘chirib qo‘ydilar. Shundan so‘ng hasharotlar qon tomirini maqsadli izlash qobiliyatini deyarli yo‘qotdi va muvaffaqiyatli qon so‘rish ehtimoli keskin pasaydi. Mualliflar fikricha, chivinning teri ostida qanday harakatlanishini va sezgi a’zolaridan qanday foydalanishini tushunish kelajakda u yuqtiradigan infeksiyalardan himoyalanishning samaraliroq vositalarini yaratishga yordam berishi mumkin. Tahririyat izohi: bu ish, avvalo, malyariya jiddiy muammo bo‘lib qolayotgan hududlar uchun muhim — agar xulosalar tasdiqlansa, yangi repellentlar yoki boshqa himoya vositalari uchun maqsad aynan tomirni izlash mexanizmlari va ularda qatnashadigan sezgi yo‘llari, jumladan IR76b geni bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga, mualliflarning o‘zlari bu faqat mumkin bo‘lgan kelajakdagi qo‘llanish ekanini ta’kidlaydi: ushbu ma’lumotlar asosida aniq himoya vositalari hozircha yaratilmagan.