Hamid Sodiq ta’lim inqirozi, intellektuallar va sun’iy intellekt xavflari haqida

Bu son nima haqida

24-oktabr kuni Kun.uz «Nima dard?» podkastining yangi sonini e’lon qildi («Nima dard?»), uning mehmoni huquqshunos, siyosatshunos va tarjimon Hamid Sodiq bo‘ldi — u taxminan 20 yil ta’lim sohasida ishlagan. Suhbat bir nechta mavzuni qamrab oldi: irodaning manbai sifatida ichki «dard»ning tabiati, jamiyatdagi intellektualning roli, zamonaviy ta’limdagi inqiroz, sun’iy intellektning keng tarqalishi hamda O‘zbekistonda geosiyosiy tahlilga qiziqishning ortishi.

Intellektual kim

Sodiq noto‘g‘ri deb hisoblaydi intellektuallikni diplom, ilmiy daraja, o‘qilgan kitoblar soni yoki omma oldidagi shuhrat bilan o‘lchashni. Uning fikricha, intellektual mavjud reallikni tushuntiribgina qolmay, uni baholash uchun o‘ziga xos fikrlash mezonlariga ham ega bo‘lishi, demak, hukmron qarashlarni, hatto o‘zining avvalgi xulosalarini ham qayta ko‘rib chiqishga tayyor bo‘lishi kerak. Intellektual mustaqillik davlatga muxolifatlik degani emasligini u ta’kidladi: fikrlash ham hokimiyatdan, ham jamoat kayfiyatidan mustaqil bo‘lishi lozim. Alohida g‘oyaga sodiqlik muhokama qilindi: boshlovchi bunday pozitsiya fanatizmdan nimasi bilan farq qilishini so‘radi — axir fashizm tarafdorlari ham o‘z g‘oyalari uchun o‘zini qurbon qilishga tayyor edi. Mehmon javobida g‘oyaning ta’sirchanligi uning axloqiy to‘g‘riligini anglatmasligini, jamiyat esa rad etilgan g‘oyalarni ham ularning paydo bo‘lish sharoitlarini tushunib, jiddiy o‘rganishi kerakligini aytdi.

Ta’lim inqirozi

Eng qizg‘in muhokama qilingan mavzulardan biri zamonaviy ta’lim haqidagi qism bo‘ldi. Sodiq deyarli 20 yillik ish davomida maktab o‘quvchilari va talabalarda o‘ziga xos motivatsiya pasayishini kuzatganini aytadi. Avval uni yuridik ta’limdagi muammolar bilan bog‘lagan, keyinchalik ildizlari ancha chuqur — ommaviy ta’lim falsafasida ekanligiga kelgan. Uning so‘zlariga qaraganda, hozirgi model insonni doimiy ravishda yangi natijalarga intilishga o‘rgatadi: maktab, universitet, magistratura, yana bir diplom, yuqori lavozim — oxirgi nuqtasiz. «Bugungi avlod, sodda qilib aytganda, to‘xtovsiz taraqqiyotdan charchadi», — dedi u. Shu bilan birga, yoshlarning bir qismi ota-onalar yaratgan nisbatan qulay sharoitda o‘sadi, shu sababli avvalgi avlodlarning intiluvchanligi shunchalik kuchli namoyon bo‘lmaydi. Sodiq buni dangasalik emas, balki ta’lim va muvaffaqiyat haqidagi tasavvurlar o‘zgarishining belgisi deb talqin qiladi; tahririyat sifatida qayd etamiz: bu uning shaxsiy kuzatishlari, butun yosh avlodga oid xulosa emas. Inqirozdan chiqish yo‘lini u «ustoz — shogird» modelini tiklashda ko‘radi: haqiqiy maktab bilim va g‘oya egasi atrofida, Sokrat va Aristotel atrofida shakllangani kabi, muassasa yoki diplom atrofida emas. Uning baholashicha, zamonaviy universitetlarda birinchi o‘ringa o‘z muassasasi chiqqan, o‘qituvchi shaxsi esa ikkinchi o‘ringa surilgan. Ommaviy ta’limdan butunlay voz kechish taklif etilmadi — so‘z chuqur fikrlash va mustaqil izlanishga intilayotganlar haqida ketdi.

Sun’iy intellekt va fikrlash

Sun’iy intellekt mavzusiga Sodiq sof texnologik hodisa sifatida yondashdi: uning fikricha, sun’iy intellektning keng tarqalishi inson fikrlashidagi inqiroz bilan ham bog‘liq. «Biz, aslida, sun’iy intellekt kelishidan oldinroq fikrlashni to‘xtatgan edik», — dedi u. Mehmonning o‘zi sun’iy intellektga qarshi emas va undan foydalanadi, lekin texnologiyani fikrlashni almashtiruvchi vositachiga aylantirishni xavfli deb biladi: sun’iy intellektning mustaqil jahonqarashi va ichki «dardi» yo‘q, insonning javoblari esa uning hayotiy tajribasi, qarashlari va shaxsiy javobgarligi bilan bog‘liq. U sun’iy intellekt ishonchli, ammo noto‘g‘ri ma’lumot berishi mumkinligini ham eslatdi. Muhokamada qatnashgan shifokor Odilxon Alimxonov sun’iy intellekt yordamida tayyorlanayotgan ayrim ilmiy ishlar sifatidan xavotir bildirdi. Muhokamaning asosiy savoli: texnologiya insonga ko‘proq bilim bermayaptimi yoki uning o‘rniga fikrlay boshladimi.

Geosiyosat va siyosatshunoslar

Yana bir mavzu — O‘zbekistonda siyosiy tahlil va geosiyosiy sharhlarga qiziqishning ortishi. Boshlovchi chuqur tahlil va intellektual o‘zini-o‘zi tutish yetishmasayotgan bir paytda jahon siyosati haqidagi ko‘rsatuvlar sonining ortayotganini qayd etdi. Sodiq keskin javob berdi: «Geosiyosat siyosatshunosni o‘ldiradi»Uning tushuntirishicha, xalqaro voqealar juda tez o‘zgarib turadi, auditoriya darhol baho berishni kutadi va tahlilchi har kuni efirga chiqishga majbur — fundamental kitoblarga, tarixni o‘rganishga va zamonaviy nazariy tahlilga vaqt qolmaydi. Xavf shundaki, siyosatshunos chuqur mutaxassislikdan kundalik yangiliklar sharhlovchisiga aylanib qoladi. U qo‘shimcha qildi, auditoriya ko‘pincha izchil va murakkab tahlil o‘rniga sodda va keskin xulosalarni afzal ko‘radi, shuning uchun sharhlovchi faqat talablarga moslashib qolmay, balki tomoshabinning intellektual darajasini ham oshirishi kerak. Shu bilan birga, Sodik geosiyosatga qiziqishning o‘zini sof salbiy hodisa deb baholamadi: siyosatni, hatto boshqa mamlakatlar siyosatini muhokama qilish siyosiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishi va chuqurroq izlanishlar uchun imkoniyatga aylanishi mumkin — fundamental adabiyotlarni o‘qish, xulosalarni qayta tekshirish va tanqidni qabul qilishga tayyorlik bo‘lgandagina.

Bu nima uchun muhim

Bu son O‘zbekistondagi o‘quvchilarni bevosita qiziqtiradigan masalalarga bag‘ishlangan: ta’lim sifati, yoshlarning o‘qishga munosabati va sun’iy intellektning mustaqil fikrlash odatiga ta’siri. Keltirilgan faktlardan amaliy xulosa chiqarish mumkin: ham Sodik, ham suhbatdosh shifokor Odilxon Alimxonov sun’iy intellektdan fanda va ta’limda foydalanishning haqiqiy xavflarini — noto‘g‘ri ma’lumotlardan tortib ilmiy ishlar sifatining pasayishigacha — qayd etadi, bu esa manbalarni tekshirish va mustaqil tahlil qilishni ayniqsa dolzarb qiladi. Podkastning to‘liq soni Kun.uz YouTube-kanalida mavjud.