Asosiy ma’lumotlar

  • Pokiston va afg‘on toliblari o‘rtasidagi ziddiyat 2026-yil fevralidan davom etmoqda; mart oyida Pokiston mudofaa vaziri «ochiq urush» haqida gapirgan edi
  • Kobul TTP guruhiga boshpana berishni rad etadi; Pokiston Hindistonni toliblar va TTPni qo‘llab-quvvatlashda ayblaydi, Hindiston buni rad etadi
  • Ekspertlar: Hindiston ta’sirini kengaytirishi mumkin, biroq toliblar diversifikatsiyalangan siyosat yuritadi, Pokiston va Eron orqali savdo yo‘llari cheklangan

Keskinlashuv xronikasi

Pokiston va Afg‘oniston o‘rtasidagi taranglikning hozirgi bosqichi 2026-yil fevralida, Pokiston afg‘on hududiga tolib jangarilariga qarshi zarbalar berishi bilan boshlandi. Mart oyida Pokiston mudofaa vaziri mamlakat Afg‘oniston bilan «ochiq urush» holatida ekanini bildirdi. Shuandan buyon vaqti-vaqti bilan zo‘ravonlik to‘lqinlari davom etdi; oktabr boshida afg‘on toliblarining «terror markazlari» bo‘ylab yangi pokistonlik zarbalar haqida xabar berilgan edi. Nizoning asosini Islomobodning Kobul hokimiyatiga «Tehrik-e-Tolibon Pokiston» (TTP) guruhiga afg‘on hududidan Pokistonga hujum qilish imkonini berayotgani haqidagi ayblovlari tashkil etadi. Kobul unga boshpana berishni rad etadi.

Hindiston uchun imkoniyatlar — shartlar bilan

Afg‘oniston bo‘yicha ekspert, hindistonlik Mantraya strategik tadqiqotlar instituti asoschisi Shanti Mariet D’Souza ziddiyat «Hindiston uchun muhim diplomatik va strategik imkoniyatni anglatadi» deb hisoblaydi: u Pokistonning Afg‘onistondagi an’anaviy ta’sirini zaiflashtirdi va toliblarni tashqi aloqalarni kengaytirishga undadi. Uning so‘zlariga ko‘ra, Hindiston diplomatik mavjudligini, gumanitar yordamni, taraqqiyot loyihalari va savdoni kengaytirib, afg‘on hududi Hindistonga qarshi guruhlar tomonidan ishlatilmasligi kafolatlariga erishishi mumkin. Shu bilan birga, u sodir bo‘layotganni fundamental qayta yo‘naltirish sifatida talqin qilishdan ogohlantiradi: Hindiston va toliblar o‘rtasida mafkuraviy yaqinlik yo‘q, Kobul esa, ehtimol, diversifikatsiyalangan tashqi siyosat yuritadi. Hindistonda Pokiston ta’sirini almashtirish uchun geografik afzalliklar, iqtisodiy deng va xavfsizlik sohasidagi mavjudlik yetishmaydi; «toliblarni strategik ittifoqchiga aylantirish stsenariysi ehtimoldan yiroq qolmoqda», deb qayd etdi u.

Sobiq diplomatlarning ehtiyotkorligi

Hindistonning Afg‘onistondagi sobiq elchisi Amar Sinxa ziddiyatni Nyu-Deli uchun Pokiston hisobiga imkoniyat sifatida qarashga qarshi: «Bu masalalarda Hindiston bilan umumiylik juda kam», — dedi u DW ga qo‘shimcha qilib, Hindiston jangovar harakatlardan strategik foyda izlamasini va pokistonlik zarbalar afg‘on tinch aholisi uchun oqibatlarini ko‘rsatdi. Uning fikricha, munosabatlarning uzilishi Kobulning muqobil hamkorlarni izlashini dolzarbroq qildi, biroq bu imkoniyatlar ochadi, strategik yaqinlashuv emas: toliblar Hindistondan yordam so‘rashi mumkin, xitoy, Rossiya, Eron va Fors ko‘rfazi mamlakatlari bilan aloqalarni saqlab. Yana bir sobiq elchi Gautam Mukhopadxayay inqirozda 2021-yilda toliblar hokimiyatga qaytgandan keyin yo‘qotilgan pozitsiyalarni qaytarish shansini ko‘radi, biroq Hindistonning afg‘onlarga munosabati — o‘qish, stipendiya, ish va davolanish uchun vizalar cheklovlari — uning sa’y-harakatlarini buzishi mumkinligi haqida ogohlantiradi. «Aslida hindistonlik kuch bloki afg‘onlarni pokistonliklar proksi va sukut bo‘yicha „terrorchilar“ sifatida qabul qiladi», — dedi u, sobiq afg‘on hamkorlar «xafa, hatto g‘azablangan» ekanini, «zulmat qumlariga qurilgan strategik munosabatlar esa mustahkam poydevor emas»ligini qo‘shdi.

Savdo va geografiya

Hindiston 2025-yil dekabrda Kobul–Dehli hamda Kobul–Amritsar o‘rtasida aviayuk tashishni tikladi. Hindiston va Afg‘oniston o‘rtasidagi o‘zaro savdo 2025–26-moliyaviy yilda taxminan 908 mln dollar (807 mln yevro)ni tashkil etdi, Pokiston va Afg‘oniston savdosi esa chegaralarning takroriy yopilishi fonida keskin tushib ketdi. 14-oktabrda toliblarning tashqi ishlar vaziri Amir Xon Muttaqi Hindistonning vaqtinchalik ishonchli vakili Yatin Patel bilan uchrashuvida Hindiston bilan munosabatlar ahamiyatini ta’kidladi, Kobulning iqtisodiy hamkorlikni kengaytirishga qiziqishini bildirib. Biroq aviayuk tashish qimmat, va Hindiston Pokistonni tranzit yo‘nalish sifatida osonlikcha almashtira olmaydi. Nyu-Deli Afg‘oniston va Markaziy Osiyoga kirish uchun Eronning Chabaxar portidan foydalanishga harakat qilmoqda, biroq D’Souza so‘zlariga ko‘ra, «Eron davom etayotgan ziddiyati» bu rejalarni cheklaydi. Javaharlal Neru universiteti professori Gulshan Sachdeva Islomobod o‘n yillar davomida Kobulning hindiston bozoriga kirishiga to‘sqinlik qilganini, biroq Afg‘onistondagi siyosiy beqarorlik va Eronqa qarshi sanksiyalar bu sa’y-harakatlarni barbod qilganini qayd etdi. Uning bahosicha, Afg‘onistonning mintaqaviy bozorlar o‘rtasidagi bog‘lovchi bo‘g‘in sifatidagi salohiyati katta, biroq zarur infratuzilma va siyosiy sharoitlar hech qanday kafolatlangandan yiroq; Rossiya va Xitoyni u Afg‘onistonning iqtisodiy integratsiyasini shakllantirish uchun yaxshiroq joylashtirilgan deb hisoblaydi, Hindiston uchun muqobil yo‘nalishlar esa darhol tijoriy jihatdan hayotiy bo‘lib qolmaydi.

Pokiston ayblovlari va xavfsizlik baholari

Pokiston Hindistonning toliblar bilan munosabatlariga ortib borayotgan jalb qilinishini xavfsizlik tahdidi sifatida baholaydi. 7-oktabrda pokistonlik diplomat Muhammad Javod Ajmal BMTda Hindistonni toliblarga moddiy va logistik yordam berishda aybladi: «Gumanitar yordam soyasi ostida ular toliblar rejimini Pokistonga qarshi terrorchilik hujumlarini amalga oshirish uchun moddiy va logistik yordam bilan faol qo‘llab-quvvatlaydi». Ushbu bayonot Islomobod pozitsiyasini aks ettiradi va fakt sifatida tasdiqlanmagan. Pokiston, shuningdek, Hindistonni TTP va «Balujiston ozodlik armiyasi»ni qo‘llab-quvvatlashda ayblagan edi; Hindiston jangovar faoliyatni qo‘llab-quvvatlash ayblovlarni rad etadi, toliblar esa afg‘on hududini Pokistonga hujumlar uchun ishlatishni rad etadi. London King’s College’dagi pokistonlik harbiy va xavfsizlik masalalari bo‘yicha ekspert Aysha Siddiqa ancha nozikroq baholadi: «Hindiston bu makonni egalladi va ta’sir o‘tkazishga hamda antipokiston guruhlarni razvedka ma’lumotlari bilan ta’minlashga harakat qilmoqda», — dedi u DW ga qo‘shimcha qilib, pokistonlik tuzum inqirozga «faqat bitta xavfsizlik prizmasi orqali» qarashda davom etayotganini bildirdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, Islomobod o‘zini «ikkala tomondan jismonan siqilgan» his qiladi va Kobul bilan Nyu-Delining yaqinlashuvi Pokiston uchun «ikki frontli xavfli xavfsizlik tuzoq»ni yaratishi mumkin. Umuman olganda, DW qayd etadi, Kobul va Islomobod munosabatlari yomonlashgani sari Hindiston Afg‘onistonda ko‘proq harakat maydoni olishi mumkin, biroq toliblar barcha tuxumlarni hindiston savatiga solishi dargumon.