Asosiy ma’lumotlar

  • 855 nafar ushlangan, 557 nafari politsiya bo‘limida; ichki ishlar vaziri Loran Nunyes iste’foga chiqishni so‘radi, Makron rad etdi
  • «Sariq yeylaklar» «ikkinchi perde»ni e’lon qildi — yangi namoyishlar keyingi dam olish kunlariga rejalashtirilgan
  • Ipsos-BVA so‘rovi respondentlarining 82 foizi Makron faoliyatini salbiy baholaydi; Le Pen 2027-yilgi saylovlar oldidan so‘rovlarda peshqadam

Tartibsizliklar fonidagi inqiroz

Prezidentlik muddati tugashiga bir necha oy qolgan bir paytda Emmanuel Makron kuchayib borayotgan ijtimoiy g‘alayonlar va uning siyosiy merosiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan tanqidga duch keldi. O‘tgan shanba kuni turmush sharoitlari bilan bog‘liq talabalar norozoligi zo‘ravonlikka aylanib ketgach, prezident xavfsizlikni ta’minlash choralari va ta’lim, hayot qimmatligi hamda inflyatsiyadan kelib chiqqan norozilikka ko‘rsatilgan reaksiya uchun siyosiy spektrning barcha tomonidan tanqid qilinmoqda. Tartibsizliklar rekord darajadagi davlat qarzi, yoqilg‘i narxlarining o‘sishi va xalqaro mojarolarning keskinlashuvi fonida kechmoqda. Namoyishlarni muvofiqlashtirishga yordam berayotgan «sariq yeylaklar» harakati dushanba kuni «ikkinchi perde»ni e’lon qildi — yangi namoyishlar keyingi dam olish kunlariga rejalashtirilgan.

Hokimiyatning reaksiyasi va ushlab olish ma’lumotlari

Millatga murojaat qilgan Makron zo‘ravonlikni qoraladi va xavfsizlik kuchlari uchun yangi operativ tartib-qoidalarni e’lon qildi. Parij prokuraturasi namoyishlar bilan bog‘liq holda 855 nafar shaxs ushlanganini ma’lum qildi: 557 kishi politsiya bo‘limlariga joylashtirilgan, ulardan 433 nafari voyaga yetgan — bu ushlanganlarning 78 foizini tashkil etadi. «Ushbu kadrlarga qaraganda, hammasi o‘zidan so‘rardi: ularning boshida nima bor edi? Fransuzlar Fransiyaga qanday qilib bunday munosabatda bo‘lishi mumkin? — dedi Makron. — Buning hech narsasi oqlanmaydi, hech narsa tushuntirmaydi, hech narsa kechirim so‘ramaydi. Bu kechqurun hammasimiz g‘azab va uyaldan his qilamiz». Oktabr oylarida o‘tkazilgan Ipsos-BVA so‘rovi ma’lumotlariga ko‘ra, respondentlarning 82 foizi prezident faoliyatini salbiy baholaydi. Makron Fors ko‘rfaziga diplomatiya safarida bo‘lmoqda; Yelisey saroyi aytishicha, bu safar narxlar o‘sishi fonida energiya yetkazib berishni ta’minlash uchun amalga oshirilgan, biroq inqiroz cho‘qqisida Parijni tark etish qarori vaziyatdan qochish ayblovlari sabab bo‘ldi.

Raqiblar inqirozdan foydalanmoqda

Prezidentlikka potensial da’vogarlar barcha yo‘nalishlardan Makron avtoritetini yo‘qotganini va uning reaksiyasi kechikkanini aytmoqda. «Hukumat o‘z og‘irligi ostida qulayotgani, u to‘liq ojizlik qilayotgani taassuroti hosil bo‘lmoqda», — dedi 2027-yilgi saylovlar oldidan so‘rovlarda peshqadam bo‘lgan «Milliy birlashma» partiyasi rahbari Jordan Bardella. Dushanba kuni o‘tkazilgan matbuot anjumanida u hokimiyatga kelishi taqdirilsa, tartibni tiklash uchun qattiq choralar ko‘rishga va’da berdi: «Fransiya ojizlik va zo‘ravonlik qisqichida siqilgan». So‘rovlarda potensial raqiblar orasida peshqadam bo‘lgan Marine Le Pen (u 2017 va 2022-yillarda ikkinchi turda Makronga yutqazgan edi) Fransiya «chegaralashunlar jinoyatchilari va siyosiylashgan professional pogromchilar ittifoqi» tomonidan «bo‘shatib qo‘yilganini» aytdi. Kutilishicha, uning kampaniyasi Ukrainadagi urushni ham o‘z ichiga olgan tashqi siyosat mavzularini orqaga surib, migratsiya va huquq-tartibotga qaratiladi.

Sobiq ittiqdochlardan tanqid

Makronni uning sobiq bosh vazirlari Edouard Philippe va Gabriel Attal ham tanqid qilmoqda; ikkalasi ham 2027-yilgi saylovlarda qatnashib, prezident merosidan masofalanmoqda. «Millionlab fransuzlar kabi men ham tartibni tiklashga yo‘naltirilgan yechimlar va tashabbuslarni ko‘rishni afzal ko‘rardim», — deb yozdi Philippe X tarmog‘ida. Attal davlatni «adolat qaror topishi uchun» barcha vositalarni, jumladan AI yordamida yuzlarni aniqlash va «kerak bo‘lganda» armiyani jalb qilishga chaqirdi; Makron yakshanba kuni qo‘shimcha xavfsizlik choralari e’lon qilmadi, mahalliy hokimiyatlarga politsiya bilan ishlarni muvofiqlashtirishni topshirdi. Ichki ziddiyatlardan yorilib kelayotgan chap kuchlar hukumatni fuqarolarni himoya qila olmaslikda aybladi. «Bu jiddiyati jihatidan misli ko‘rilmagan holat, — deb aytdi Yevropa deputati Raphaël Glucksmann RTL radiosiga. — Menda Fransiya erib borayotgani, Respublika parchalanayotgani, davlat qolmaganidek taassurot bo‘ldi». Konservator Bruno Retailleau Makronni «vaziyatga mutlaqo mos kelmaydigan, Respublikaga tahdid solayotgan xaosga qarshi davlatning butun kuchini ishga sololmaydigan» deb atadi va Limoges meriyasiga qilingan yong‘in hamda Marsel meriyasidagi vandalizmga ishora qildi.

Xatoliklarga tan olish va siyosiy kontekst

Hukumatning yuqori martabali a’zolari ham reaksiyadagi kamchiliklarni tan oldi. Dushanba kuni ichki ishlar vaziri Laurent Nuñez tayyorgarlikda «oldindan ko‘rish yetishmasligini» tan olib, «hamma sodir bo‘lgan narsa uchun javobgarlik his qilgani uchun» iste’foga chiqishni so‘radi, biroq Makron buni rad etdi. Adliya vaziri Gérald Darmanin ham hokimiyat «shubhasiz muvaffaqiyatsizlikka uchraganini» tan olib, «razvedka ma’lumotlarini yig‘ishdagi kamchiliklarga» ishora qildi. Makronning sobiq ittiqdochlari orasida unga himoyachilar kam: ba’zilari siyosiy inqiroz uchun 2024-yil iyunida Milliy majlisni tarqatib yuborishni, mamlakatni noaniqlikqa solib, almashinib kelayotgan hukumatlarni ishonchsizlik votumlari xavfi ostida qoldirganlikni ayblamoqda. Sharhlovchilar Makron 2017-yilda unga hokimiyatga kelishda yordam bergan yoshlarni o‘zidan uzoqlashtirganini qayd etmoqda: norozulardan bir qismi 2018-yilgi litsey islohotini tanqid qiladi, uning natijasida o‘quv kunlari cho‘zilib ketgan deb hisoblaydilar. Le Monde yaqinda chop etilgan tahririyat maqolasida Makronning yoshlar bilan munosabatlarini «yirik siyosiy muvaffaqiyatsizlik» deb atadi va 2018-yil dekabrda xarid qobiliyatidan norozilik fonida yonib ketgan «sariq yeylaklar» harakati bilan parallel o‘tkazdi. «Jamiyatdagi tartibni tiklash yakshanba kuni va’da qilingan barcha manfaatdor tomonlar bilan muzokaralarni boshlash va juda uzoq vaqtdan beri uzilib qolgan ijtimoiy dialogni qayta tiklash uchun zarur shart», — degan xulosaga kelgan e’lon.