Asosiy ma’lumotlar

  • Yirik aktivlar xaridorlarini manfaatlar to‘qnashuviga tekshirishni agentlikning o‘zi emas, xalqaro konsultantlar (Deloitte, PwC, EY, KPMG) olib boradi
  • Davlat xizmatchisi bilan qarindoshlik aloqalari o‘zi xaridni taqiqlamaydi — manfaatlar to‘qnashuvi va savdo natijalariga ta’sir muhim
  • Konsultantlar qanday ma’lumotlarni olgani va nechta da’vogar chetlashtirilgani noma’lum qoldi

DAxBA rahbarining bayonoti

O‘zbekistondagi yirik davlat korxonalarini privatizatsiya qilishda potensial xaridorlarni manfaatlar to‘qnashuviga tekshirishni xalqaro konsultantlar olib boradi, Davlat aktivlarini boshqarish agentligining o‘zi emas. Buni DAxBA rahbari Sohibjon Murodov 8-oktabr kuni bo‘lib o‘tgan matbuot anjumanida, davlat privatizatsiya qilinayotgan aktivlarning yuqori lavozimli amaldorlarning qarindoshlari va yaqinlariga o‘tishining oldini olishni qanday tashkil etayotgani haqidagi jurnalist savoliga javoban ma’lum qildi. Uning so‘zlariga ko‘ra, agentlik faqat buyurtmachi bo‘lib chiqadi, konsultant esa shartnoma asosida tekshiruvni olib boradi va manfaatdor shaxslar bilan aloqalarni aniqlaydi. Mutaxassislar savdolar raqobat sharoitida o‘tayotganini va manfaatlar to‘qnashuvi tufayli mulkning qonunga xilof ravishda sotilishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan holatlar yo‘qligini aniqlashi kerak. Bunday ishga asosan «katta to‘rtlik» kompaniyalari — Deloitte, PwC, EY va KPMG jalb etiladi.

Mulkchilik huquqi va qarindoshlik aloqalari

Murodov Konstitutsiya har bir kishiga mulkchilik huquqini kafolatlaydi, shu bois davlat xizmatchisi bilan qarindoshlik aloqalarining o‘zi mulk sotib olishni taqiqlashni anglatmasligini ta’kidladi. Muhimi — mumkin bo‘lgan manfaatlar to‘qnashuvi va manfaatdor shaxslarning savdo natijalariga ta’siri.

Elektron auksionlarda tekshiruvlar

DAxBA rahbari, shuningdek, E-auksion platformasi orqali mulkni sotishdagi cheklovlar haqida gapirdi. Prezidentning 2017-yil 27-iyuldagi qarori (PQ-3149) ijro ishlab chiqarishi doirasida mulk sotish bo‘yicha elektron savdolarda bir qator davlat organlari xodimlari, shuningdek, sotilayotgan mulkni baholashda qatnashgan baholashchilarning qatnashishini taqiqlaydi. Tizim qatnashchilarni avtomatik ravishda tekshiradi va davlat axborot bazalari bilan ma’lumot almashadi. Ayrim davlat aktivlarini sotishda da’vogar mulk balansida turgan tashkilotda ishlamayotganini tekshiriladi, buning uchun mehnat munosabatlari axborot tizimi ma’lumotlaridan foydalaniladi. Shu bilan birga, 2017-yildagi qaror avvalo ijro ishlab chiqarishini tartibga soladi, privatizatsiya esa alohida qonunchilik asosida ham amalga oshiriladi.

Privatizatsiyadagi tekshiruvlar

2024-yilda qabul qilingan «Davlat mulkini privatizatsiya qilish to‘g‘risida»gi qonun protseduralarning ochiqlik, teng raqobat va korrupsiyaga yo‘l qo‘ymaslik tamoyillari asosida o‘tkazilishini nazarda tutadi. Ayrim yirik aktivlarni sotishda DAxBA da’vogarlardan yakuniy foyda oluvchi shaxslar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni oshkor qilishni talab qiladi. Masalan, 2025-yilda «Uzagrosug‘urta»ni privatizatsiya qilishda xaridorlar 5 foizdan ortiq ulushga ega aksiyadorlar va kompaniyalarning yakuniy egalarlari to‘g‘risida ma’lumot taqdim etishi kerak edi. Shuningdek, investorlarning moliyaviy imkoniyatlari, sud jarayonlarining mavjudligi, pul yuvishga qarshi kurashish talablariga va xalqaro sanksion cheklovlarga rioya qilish baholandi. Bitim bo‘yicha moliyaviy konsultant Deloitte, mustaqil baholashchi esa PwC bo‘ldi. MobiUz mobil operatorini sotishda agentlik xalqaro tanlovni tashkil etish, korxonani baholash va investorlar takliflarini ko‘rib chiqish uchun Rothschild & Co, KPMG va Deloitte kompaniyalarini jalb qilgan edi.

Manfaatlar to‘qnashuvi deb nima hisoblanadi va ochiq savollar

2024-yil dekabridan O‘zbekistonda «Manfaatlar to‘qnashuvi to‘g‘risida»gi qonun amal qiladi, u manfaatlar to‘qnashuvini davlat xizmatchisining shaxsiy manfaati uning vazifalarini to‘g‘ri bajarishga ta’sir etadigan yoki ta’sir etishi mumkin bo‘lgan vaziyat sifatida belgilaydi. Qonun bunday holatlarni yaqin qarindoshlar, kompaniyalarning yakuniy foyda oluvchilari, mehnat munosabatlari va davlat reyestrlarining boshqa ma’lumotlari asosida aniqlashni nazarda tutadi. Shu bilan birga, davlat organlaridagi ichki nazorat mexanizmi potensial investorlarni xalqaro konsultantlar tekshirishiga teng emas. Gazeta ta’kidlaganidek, e’lon qilingan bitim shartlaridan konsultantlar xaridorlarning yuqori lavozimli amaldorlar va ularning qarindoshlari bilan aloqalarini qanday aniqlashi noma’lum. Murodovning javobidan, shuningdek, konsultantlar aynan qanday ma’lumotlarni olgani, tekshiruv yirik privatizatsiya bitimlarining barcha qatnashchilariga tatbiq etiladimi va uning natijalariga ko‘ra nechta da’vogar chetlashtirilgani noma’lum qoldi.