Asosiy ma’lumotlar

  • Tramp Grem qonunini kuchga kiritdi, biroq tariflarni (rus tovarlariga 500 gacha, eng yirik neft xaridorlari uchun 100 foiz) AQSH manfaatlari nomidan to‘xtatdi
  • Qaror rus dizel yonilg‘isi yetkazib berish bo‘yicha kelishuvdan so‘ng va Zelenskiy bilan munosabatlar keskinlashgan fonida qabul qilindi
  • Rossiya to‘xtatilishni «tarixiy lahza» deb atadi; Zelenskiy Bryusselda Yevropadan 2027-yil uchun qo‘shimcha 70 mlrd yevro so‘ramoqda

Oxirgi lahzdagi farmon

AQSH prezidenti Donald Tramp juma kuni kechqurun 18-sentabrda imzolagan «Rossiya va Eron qarshi sanksiyalar to‘g‘risidagi Lindsi Grem qonuni 2026»ni kuchga kirituvchi farmonni imzoladi. Qonun 18-oktabrda kuchga kirishi kerak edi. Farmon rus tovarlariga tariflarni 500 foizga oshirishni, shuningdek, 18-oktabrdan boshlab yangi xaridlar qilayotgan rus nefti va gazining beshta eng yirik importchisi hamda rus nefti sanksiyalarini chetlab o‘tishdagi beshta eng yirik vositachi tovarlariga qo‘shimcha 100 foizlik tariflarni nazarda tutgan edi. Biroq Tramp AQSH milliy manfaatlariga havo qilib, tariflar va sanksiyalarning aksariyatini to‘xtatib, Kongressga tegishli sertifikatni yubordi. Oq uy ma’lumotlariga ko‘ra, kechiktirish prezident yoki davlat kotibi keyingi qadamlarni zarur deb hisoblamaguncha amal qiladi. Oq uy pauza qanday qilib milliy manfaatlarga xizmat qilishini dastlab tushuntirib bermadi.

Qonun mazmuni

Janubiy Karolinadan bo‘lgan, Vashingtonda Ukrainaning asosiy himoyachilaridan biri bo‘lgan va 11-iyulda vafot etgan respublikachi senator Lindsi Grem sharafiga nomlangan qonun Kongressda ikki partiyaviy qo‘llab-quvvatlashga ega bo‘ldi. U rus iqtisodiga bosim o‘tkazishga qaratilgan edi: Putin, yuqori darajali mansabdorlar, banklar va moliya muassasalari, tankerlarning «soya flotiga» qarshi sanksiyalar, shuningdek, rus nefti va gazining beshta eng yirik xaridoriga — avvalo Xitoy va Hindistonga — 100 foizgacha tariflar joriy etish vakolatlari. BBC ma’lumotlariga ko‘ra, ko‘plab ilgari qo‘llanilgan sanksiyalar prezidentning ijro farmonlariga asoslangani uchun Tramp ularni bekor qilish yoki yumshatish imkoniyatiga ega edi; u ilgari ham energiya narxlariga havo qilib, rus neft mahsulotlariga ba’zi cheklovlarni yumshatgan edi.

Kontekst: dizel bitimi va saylovlar

Sanksiyalarni to‘xtatish Tramp yoqilg‘i narxlarini pasaytirish uchun rus dizel yonilg‘isini xarid qilish bo‘yicha Putin bilan kelishuvga erishganini e’lon qilganidan bir hafta o‘tgach yuz berdi. Truth Social’da aytganidek, Rossiya 300 ming tonnadan ortiq dizelni zudlik bilan, yana 500 ming tonnani noyabrda, undan keyin 1 mln tonna va qisqa muddat ichida 3 mln tonna yetkazib beradi. Bitim Kongressda ikki partiyaviy tanqidga sabab bo‘ldi: payshanba kuni 20 nafar qonunchidan iborat guruh Trampni qonunni «to‘liq va vijdonan» bajarishga chaqirdi. Qonun loyihasi mualliflaridan biri, demokrat Richard Blumenthal kechiktirishlar «milliy xavfsizlikka aloqador emas, balki Putindan oldinga egilish bilan bog‘liq» dedi. Tahlilchilar noyabrdagi o‘rta muddatli saylovlardan oldin sanksiyalar AQSH–Eron urushi tufayli allaqachon oshgan neft narxlarini ko‘tarishi mumkinligini ta’kidlagan edi.

Moskva va Kiyev reaksiyasi

Putinning elchisi Kirill Dmitriyev qonunning to‘xtatilishini «muhim va chin ma’noda tarixiy lahza» deb atab, u «avvalo AQSH iqtisodiyoti va jahon bozorlariga jiddiy zarar yetkazishi» mumkinligini aytdi. Kreml va Putinning o‘zi hozircha javob bermadi. Bryusselda YI sammitida bo‘lgan Vladimir Zelenskiy dizel bitimini «Putinga sovg‘a» va «tugatilishi kerak bo‘lgan urushga investitsiya» deb atadi. Saylovlardan oldin o‘zini «qo‘chqor qo‘y» his qilayotibmi degan savolga u pauzadan keyin: «Bu mening javobim», — dedi. U shuningdek: «Biz dizel bitimlarini qabul qila olmaymiz, chunki undan keyin gaz bitimlari bo‘ladi», — deb ogohlantirib, bundan so‘ng bank tizimi, aniq shaxslar, kimyo sanoati sanksiyalaridan voz kechish va muzlatilgan aktivlar masalasi kelishidan xavotir bildirdi.

AQSH–Ukraina munosabatlarining keskinlashuvi

Tramp Zelenskiy qayta boshlagan rus NPZlariga zarbalarini «uyal» deb atadi; Zelenskiy bunga javoban «faqat Ukraina va ukrain xalqi manfaatlarini himoya qilayotganini» aytdi. Ittifoqchilar xavotirini rus o‘q otishlariga qarshi kurashni qiyinlashtirgan AQSH taqdim etadigan sun’iy yo‘ldosh tizimidagi uzilishlar kuchaytirdi: Ilon Mask o‘zining SpaceX kompaniyasi aloqador emasligini aytdi, amerikalik mansabdor esa Tramp aralashuvini rad etdi. Juma kuni Putin harbiy rahbariyat oldida harbiy formada chiqish qilib, asosiy maqsadlardan birining «Donetsk Xalq Respublikasini ozod qilish» ekanligini aytdi.

Yevropa pozitsiyasi va Ukrainadagi vaziyat

Yevropa rahbarlari Zelenskiy bilan birdamlikni namoyish etdi. Yevropa Kengashi raisi Antoniu Kosta: «Hozir Ukrainani qo‘llab-quvvatlashdan chekinish vaqti emas. Hozir Rossiyadan sanksiyalarni olib tashlash vaqti emas. Hozir qo‘llab-quvvatlashimiz va bosimimizni kuchaytirish vaqti», — dedi. Niderlandiya bosh vaziri Rob Yetten Ukrainadagi vaziyatni «chin ma’noda og‘ir» deb atadi. Zelenskiy YI’dan kelgusi yil uchun qo‘shimcha 70 mlrd yevro (taxminan $79 mlrd) va ko‘proq Patriot raketalari so‘radi. Ursula fon der Lyayen so‘rov «qoplanishi kerak»ligini tasdiqladi, Emmanuel Makron ariza tahlil qilinishini, Fridrix Mers esa YI’ uni yil oxirigacha muhokama qilishini ma’lum qildi. Moliyalash muhokamasi yana muzlatilgan rus aktivlaridagi taxminan 200 mlrd yevroni ishlatish masalasini ko‘tardi, bunga vositalarning katta qismi saqlanadigan Belgiya qarshi. YI allaqachon 90 mlrd yevrolik kredit transhlarini to‘lab bormoqda. Shu bilan birga, ukrain hokimiyatlari ma’lumotlariga ko‘ra, Xerson va Zaporijyaga rus zarbalari kamida 18 kishi, jumladan 11 yoshli qizni halok qildi; shanba kuni mahalliy hokimiyat xabarlariga ko‘ra, Xersonga zarba bir kishini o‘ldirib, 22 kishini yaraladi.