Asosiy ma’lumotlar

  • Guterresh: qazilma yoqilg‘iga subsidiyalar — «o‘z joniga qasd qilishni subsidiyalash»; mablag‘larni odamlar va sayyora uchun yo‘naltirishga chaqirdi
  • Dunyo 30×30 maqsadidan orqada: barcha va’dalar bajarilsa ham muhofaza ostida 27% quruqlik va 12% okean bo‘ladi
  • Global Witness ma’lumotlariga ko‘ra, COP31 tashkilotchilari — Turkiya va Avstraliya — neft va gaz qazib olishni kengaytirmoqda

Bioturliqlik sammiti oldidan BMT chaqirig‘i

16-oktabr kuni BMT Bosh kotibi Antoniu Guterresh bioturliqlik bo‘yicha BMT sammiti COP17 oldidan Yerevanda rahbarlar oldida chiqish qilib, «qazilma yoqilg‘iga subsidiyalar — bu o‘z joniga qasd qilishga subsidiyalar» dedi. Uning so‘zlariga ko‘ra, hukumatlar hozirgina «pulni noto‘g‘ri sarflamoqda», u ayniqsa «sayyorani isitadigan va bioturliqlik uchun ofatga aylanayotgan» qazilma yoqilg‘iga imtiyozlarni tanqid qildi. Guterresh barcha hukumatlarni «bu sovg‘alardan bir umrga voz kechishga» va tejalgan mablag‘larni odamlar hamda sayyorani muhofaza qilishga yo‘naltirishga chaqirdi. COP17 sammiti 19-oktabrda Yerevanda boshlanadi, unda deyarli 200 davlat qatnashadi; asosiy mavzu tabiatni muhofaza qilish chora-tadbirlarini moliyalashtirish yetishmasligi bo‘ladi.

Zararli subsidiyalardan voz kechishda sekin taraqqiyot

2022-yilda davlatlar 2030-yilga qadar zararli subsidiyalarni — foydali qazilmalar qazish, qazilma yoqilg‘i konlarini o‘zlashtirish va intensiv qishloq xo‘jaligi kabi faoliyatga ajratiladiganlarni — yiliga 500 mlrd dollar (447 mlrd yevro) qisqartirish majburiyatini oldi, biroq Euronews ma’lumotlariga ko‘ra, taraqqiyot deyarli yo‘q. BMT baholariga ko‘ra, tabiatni muhofaza qilish yoki tiklashga kiritilgan har bir dollarga uning halokatiga olib boradigan faoliyatga yo‘naltirilgan qariyb 30 dollar (27 yevro) to‘g‘ri keladi. Bunga tabiat va iqlimga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan yiliga taxminan 2,6 trln dollar (2,3 trln yevro) davlat subsidiyalari kiradi. «Tabiat uchun yaxshi niyatlar o‘zi yetarli emas», — ta’kidladi Guterresh. O‘tgan oyning boshida, oktabrda Yevropa Ittifoqi moliya vazirlari noyabrda bo‘lib o‘tadigan COP31 iqlim muzokaralarida qazilma yoqilg‘iga subsidiyalarni bosqichma-bosqich bekor qilishga chaqirdi.

Dunyo «Tabiat bo‘yicha Parij kelishuvi» maqsadlaridan orqada

15-oktabrda Guterresh dunyo 2030-yilga qadar bo‘lgan bioturliqlik maqsadlariga jiddiy orqada qolayotganini ko‘rsatuvchi hisobot taqdim etdi; bu maqsadlar «Tabiat bo‘yicha Parij kelishuvi» deb ataluvchi paktga kiritilgan. Deyarli 200 davlat va hudud imzo chekkan pakt 2030-yilga qadar tabiat yo‘qolishini to‘xtatish va teskari yo‘naltirish bo‘yicha 23 maqsadni belgilaydi, jumladan ifloslanishni kamaytirish, xavf ostidagi turlarni muhofaza qilish va quruqlik hamda okeanlarning 30%ini saqlash (30×30 maqsadi). Hisobotga ko‘ra, hozirgi barcha va’dalar to‘liq bajarilsa ham, muhofaza ostida faqat 27% quruqlik va ichki suv havzalari hamda atigi 12% okean bo‘ladi. Boshqa maqsadlar bo‘yicha orqada qolish yanada yaqqolroq. «Tabiatga qarshi urush hali tugamadi», — dedi Guterresh va «ma’lum taraqqiyot bor, lekin u yetarli emas» deb qo‘shib, davlatlar rivojlanayotgan mamlakatlar oldidagi moliyaviy majburiyatlarni bajarishi kerakligini aytdi.

Lobbichilar ta’siriga tanqid

«Bioturliqlik inqirozda. Turlar yo‘qolmoqda, ekotizimlar yemirilmoqda», — dedi Yovvoyi tabiatni muhofaza qilish jamiyati (Wildlife Conservation Society) vakili Syu Liberman va tabiatga kiritiladigan investitsiyalar «hashamat emas, balki bizning omon qolishimizning muhim sharti» ekanligini ta’kidladi. U, shuningdek, qarorlar qabul qilishda «haddan tashqari katta vazn»ga ega bo‘lgan tarmoqlarning, jumladan sanoat baliqchiligi, qazilma yoqilg‘i va yog‘och tayyorlash sohalarining «juda kuchli ta’siri»ga ishora qildi.

COP31 tashkilotchilari qazilma yoqilg‘i qazib olishni kengaytirmoqda

Shu hafta e’lon qilingan va energetika maslahat kompaniyasi Rystad ma’lumotlariga asoslangan Global Witness ekologik tashkiloti hisoboti COP31 tashkilotchilari — Turkiya va Avstraliya — noyabrdagi iqlim sammiti oldidan qazilma yoqilg‘i qazib olishni kengaytirayotganini ko‘rsatmoqda. Turkiyaning davlat kompaniyasi TPAO gaz qazib olishni deyarli uch barobar oshirishni rejalashtirmoqda; avstraliyalik Woodside 2032-yilga qadar suyultirilgan tabiiy gaz ishlab chiqarishni ikki barobar oshirishni maqsad qilgan, hisobot ma’lumotlariga ko‘ra, Santos esa 2035-yilga qadar neft qazib olishni sakkiz barobar oshirishni nazarda tutmoqda. Turkiya elektrifikatsiya ko‘rsatkichi uchun tanqid qilinmoqda: u 2035-yilga qadar jahon energiya iste’molida elektr energiyasi ulushini hozirgi qariyb 20% o‘rniga 35%ga yetkazishni taklif qilmoqda, biroq bu elektr energiyasi qanday ishlab chiqarilishi haqida aniqlik kiritmaydi; tanqidchilar bu gaz energiyasini kengaytirishni taraqqiyot sifatida hisoblash imkonini beradi, deb hisoblaydi.

Qazilma yoqilg‘idan voz kechish bo‘yicha muzokaralardagi tutqun

Qazilma yoqilg‘idan bosqichma-bosqich voz kechishning aniq maqsadlari va yo‘llari bo‘yicha global konsensusga erishishga urinishlar to‘xtab qoldi va bu bahsli masala COP31 rasmiy kun tartibiga kiritilmadi. Bu yilning boshida qat’iyroq chora-tadbirlarni talab qiluvchi qariyb 60 davlat BMT jarayonidan tashqarida o‘z muqobil konferensiyasini o‘tkazdi. Shu bilan birga, Germaniya, Fransiya va Niderlandiya jumladan bir qator davlatlar qazilma yoqilg‘idan voz kechish bo‘yicha ixtiyoriy yo‘l xaritalarini taqdim etdi; noyabrda ularga Braziliya qo‘shilishi kutilmoqda.