Asosiy ma’lumotlar

  • Belgiya 10 yilga 4,29% ostida qarz oladi, Gretsiya — 4,35% ostida; Fransiya Italiyadan ko‘proq to‘laydi
  • Fransiya 2027-yilda 340 mlrd yevrolik rekord qarz olishga tayyorlanmoqda, foiz to‘lovlari 72,9 mlrd yevrogacha o‘sadi
  • XVF: G7 mamlakatlari va Ispaniya davlat qarzining deyarli 30% bir yil ichida to‘lanadi, bu byudjetlarning zaifligini kuchaytiradi

Eski periferiya shimolga siljidi

Euronews yozishicha, 2012-yilgi inqirozdan keyin shakllangan yevrozona xaritasi — Germaniya boshchiligidagi «yadro» arzon qarz olgan, periferiya (Gretsiya, Portugaliya, Ispaniya, Italiya, Irlandiya) esa qimmat to‘lagan — endi haqiqatga mos kelmaydi. Yevropa institutlari joylashgan Belgiya 10 yilga 4,29% ostida qarz oladi, uch marta qutqarilgan Gretsiya esa 4,35% to‘laydi — deyarli xuddi shuncha. 2011-yilda yordam olgan Portugaliya Ispaniyadan arzonroq qarz oladi, Irlandiya Niderlandiya bilan deyarli tenglashdi, Fransiya esa Italiyadan ko‘proq to‘laydi. Bu yevrozona hukumatlari investorlardan rekord miqdorda qarz olishga tayyorlanayotgan sharoitda sodir bo‘lmoqda.

Chegaralar nima uchun siljidi

Obligatsiyalar daromadliligi investorlarning mamlakat qarzini xizmat qilish qobiliyatiga bergan bahosini aks ettiradi. Nashr ma’lumotlariga ko‘ra, Gretsiya 2025-yilda byudjetni YaIMning 1,7% miqdoridagi profitsit bilan yopdi, uning qarzi — Yevropadagi eng katta qarz bo‘lib qolsa-da — bir yil ichida YaIMning to‘qqiz foiz punktidan ortiqqa qisqardi. KBRA agentligining Yevropa suveren kreditlash yo‘nalishi rahbari Ken Igan Euronews’ga periferiya o‘n yil davomida ehtiyotkorroq byudjet siyosatini yuritib, birlamchi balansni yaxshilagan, qarz muddatlarini uzaytirgan, raqamlashtirish orqali soliq yig‘imlarini yo‘lga qo‘ygan va banklarni tiklaganini — bu qayta moliyalashtirish xavflarini kamaytirganini aytdi. Belgiya esa teskari yo‘l tutdi: byudjet defitsiti YaIMning 5,2%iga yetib, fransuz ko‘rsatkichi 5,1%ni ortiqchi qoldirdi, qarz esa 2026-yilning birinchi choragida YaIMning 109%idan oshdi. Igan aytishicha, «an’anaviy yadro»da siyosatda aniqlik kamaydi, noaniqlik va xarajatlarga tuzilmaviy bosim ko‘paydi, qayta moliyalashtirish xarajati esa past stavkalar davridagidan sezilarli darajada yuqori.

Fransiya: rekord qarz olish va o‘sib borayotgan foizlar

Fransiya mavqeini, avvalo, davlat YaIMning 57,2%ini sarflayotgani — G20dagi eng yuqori ko‘rsatkich — belgilaydi. Qarz 3,6 trln yevroga, ya’ni YaIMning 119%iga yetdi, pandemiyadan oldingi 98,2%ga qaraganda. 29-sentabr kuni fransuz g‘aznachiligi 2027-yilda o‘rta va uzoq muddatli obligatsiyalarda 340 mlrd yevro qarz olish rejasini e’lon qildi — bu YaIMning qariyb 11%ini tashkil etadigan rekord, joriy yildagi 310 mlrd yevroga qaraganda. Mablag‘larning katta qismi pandemiya va energetika inqirozi davrida chiqarilgan eski qarzlarni yuqoriroq stavkalar bilan qayta moliyalashtirishga ketadi: bu yilgi joylashtirishlarning o‘rtacha stavkasi 3,55%ni tashkil etdi, bir yil oldingi 3,14%ga qaraganda. Prognozga ko‘ra, foiz to‘lovlari 2026-yildagi 62,6 mlrd yevrodan 2027-yilda 72,9 mlrd yevrogacha o‘sadi — bu o‘tgan yilgi davlat daromadlarining qariyb beshdan bir qismi. Igan bozorlar endi qarz olish hajmiga emas, balki uning maqsadlariga ham tobora e’tibor qaratayotganini ta’kidlaydi: investitsiyalar va o‘sish uchun olingan qarzlar o‘sib borayotgan foizlarni qoplash uchun olingan qarzlardan boshqacha baholanadi.

Kontekst: rekord emissiyalar va qisqa muddatli qarz

Germaniya bu yil rekord 512 mlrd yevrolik qarz qog‘ozlari chiqarmoqda, biroq ular mudofaa va infratuzilma uchun — bunday qarzlarni bozorlar «kechiradi». Italiya va Ispaniya har biri bir necha yuz milliard yevroni qayta moliyalashtirmoqda. XVF yangi World Economic Outlook hisobotida G7 mamlakatlari va Ispaniyada davlat qarzining qariyb 30% bir yil ichida to‘lanishini, shu sababli stavkalardagi o‘zgarish byudjetga o‘n yilliklar emas, oylar ichida ta’sir qilishini ko‘rsatdi. XVF moliya direktori Rodrigo Valdes va uning o‘rinbosari Era Dabla-Norris yozishicha, fevraldan sentabrgacha G7ning 10 yillik obligatsiyalarining o‘rtacha daromadliligi bir foiz punktdan ortiq o‘sib, qariyb 20 yil ichidagi eng yuqori cho‘qqiga chiqdi. Ular buni neft shoki, barqaror inflyatsiya va sun’iy intellekt sohasiga mablag‘ oqimi bilan bog‘laydi, biroq byudjet fundamental omillarining roliga urg‘u beradi. YEB ham qarz olish xarajatiga qo‘shimcha qo‘ydi, bu yil depozit stavkasini ikki marta oshirib, 2,50%ga yetkazdi. Germaniyaning 10 yillik daromadliligi fevraldagi 2,64%dan 3,45%ga o‘sdi, fransiyaniki ikki barobar tezroq o‘sib, oktabr boshida qisqa muddatga 5%ga yetdi — bu 2012-yildan beri Germaniya bilan eng katta spred.

Yopiq aylanma va xaridorlar tarkibining o‘zgarishi

Igan bozorning o‘zi muammoning bir qismiga aylanishi mumkinligi haqida ogohlantiradi: siyosiy sarlavhalar yoki zaif byudjet daromadlilik egri chizig‘ini yuqoriga itaradi, qayta moliyalashtirish qimmatlashadi, byudjet manevr maydoni torayadi — va bozor yanada katta premiya talab qiladi. Aylanma tezroq aylanadi, chunki xaridorlar o‘zgardi: YEB portfellarni kengaytirishni to‘xtatib, ularning qisqarishiga yo‘l qo‘ydi, pensiya talabi o‘zgaradi, marjinal talab esa narxga sezgir investorlarga siljiydi. Yuqori energiya narxlari, deb qo‘shadi u, o‘sishni zaiflashtirib, inflyatsiya va stavkalarni qo‘llab-quvvatlaydi. XVF asosiy muammoni shunday ta’riflaydi: tobora ko‘proq mamlakatlarda yangi qarz bo‘yicha stavka iqtisodiy o‘sish sur’atidan oshib ketadi, natijada foiz to‘lovlarigacha bo‘lgan profitsit bo‘lmasa, qarz o‘z-o‘zidan o‘sadi. «Mamlakatlar qancha uzoq tortsa, tuzatish shunchalog‘ og‘ir bo‘ladi», — deb ogohlantiradi Fond.

2012-yil takrorlanadimi? Fikrlar turlicha

Lombard Odier hozircha yo‘q deb hisoblaydi: bozorlar «noaniqlikni baholaydi, yangi suveren qarz inqirozi uchun sharoitlarni kiritmaydi». Fransiyaning foiz to‘lovlari YaIMning biroz ortiq 2%ini tashkil etadi — Italiyanikiga qaraganda qariyb ikki barobar kam, joriy hisob defitsiti kichik va mamlakat 2012-yilda yiliga YaIMning 7–12%ini tashkil etgan kapital oqimi bilan tashqi moliyalashtirishdan Portugaliya, Ispaniya va Gretsiya kabi bog‘liq emas. Bank prognozi: fransuz spredlari ishonchli byudjet qabul qilingungacha, ehtimol 2027-yil maydagi prezidentlik saylovlarigacha keng bo‘lib qoladi, yevro esa 1,09 dollargacha pasayadi. Portugaliya banki vitse-gubernatori Klara Rapozu suveren obligatsiyalar bozorlari inflyatsiya, byudjet shubhalari va geosiyosatga nisbatan sezgirroq bo‘lib qolgani, shoklar esa «avval sotadi, keyin savol beradigan» fondlar tufayli tezroq tarqalishini ogohlantirdi. «Ishonch nomoddiy miqdor bo‘lishi mumkin, ammo uning iqtisodiy oqibatlari butunlay realdir», — dedi u. Ishonch kanali haqida Bundesbank panelidagi nemis kompaniyalari (qariyb 7 000 firma) bilan CEPR tajribasi ham gapiradi: respondentlarning yarmi YEB zaif g‘aznachiliklar uchun stavkalarni cheklab turishiga ishonsa, Fransiya, Italiya va Ispaniya qarzi bo‘yicha pessimistik prognozdan so‘ng YEBga ishonmagan kompaniyalar Germaniyadagi uch yillik inflyatsiya kutishlarini 1,4 foiz punktga oshirgan. 2012-yilda savol periferiya to‘lay oladimi deganida edi; 2027-yilda, nashr xulosa qiladi, savol shunda: bugun periferiyaga kim kiradi?