Asosiy ma’lumotlar

  • O‘zbekiston 19-oktabr kuni Oy, Mars, kometalar va asteroidlarni o‘rganish bo‘yicha majburiy bo‘lmagan siyosiy majburiyat — Artemida shartnomalarining 77-ishtirokchisi bo‘ldi.
  • Xitoy va Rossiya qo‘shilmagan va Xalqaro ilmiy oy stansiyasi loyihasini rivojlantirmoqda; uch davlat ikkala tashabbusda bir vaqtda qatnashmoqda.
  • Mutaxassislarning baholari xilma-xil: ba‘zilar shartnomalarda normalarni rivojlantirishning moslashuvchan vositasini ko‘rsa, boshqilar — AQShning kosmos resurslari to‘g‘risidagi Shartnomani o‘z talqinida mustahkamlashga urinishini ko‘radi.

O‘zbekiston — shartnomalarning 77-ishtirokchisi

19-oktabr kuni O‘zbekiston Oy, Mars, kometalar va asteroidlarni o‘rganish bo‘yicha Artemida shartnomalariga qo‘shilib, 77-ishtirokchi davlat bo‘ldi. Tashabbusga sharhni «Gazeta.uz» e’lon qildi. Shartnomalar xalqaro shartnoma emas va majburiy yuridik kuchga ega emas — ular 1967-yilgi Kosmos to‘g‘risidagi Shartnoma normalarining amaliy bajarilishiga xizmat qiladigan ko‘plab umumiy tamoyillarga rioya qilish bo‘yicha siyosiy majburiyat sifatida belgilangan. Qo‘shilish uchun davlat o‘z imzosini AQSh hukumatiga topshirishi yetarli; nizolarni hal qilish mexanizmi nazarda tutilmagan, aniq hamkorlik alohida hujjatlar bilan rasmiylashtiriladi. Shartnomalar mualliflaridan biri Mayk Goldning so‘zlariga ko‘ra, majburiy bo‘lmagan format ataylab tanlangan, mamlakatlar uzoq ratifikatsiyasiz qo‘shilishi mumkin bo‘lsin.

Kelib chiqishi va tamoyillari

Kosmoda xulq-atvor qoidalari 1950-yillardan beri BMTda muhokama qilinadi: 1959-yilda kosmik fazoni tinch maqsadlarda foydalanish qo‘mitasi (COPUOS) tuzilgan bo‘lib, u 1967-yilgi Kosmos to‘g‘risidagi Shartnomani tayyorlagan, shartnoma kosmosning ochiqligi tamoyilini va osmon jismlarini milliy egallash taqiqlashini mustahkamlagan. 2017-yil dekabrda AQSh prezidenti Donald Tramp Oyni Amerika kosmik dasturining asosiy yo‘nalishlari qatoriga qaytargan direktivani imzoladi; 2019-yilda dastur yunon mifologiyasida Apollonning egizak opa-singili sharafiga Artemis nomini oldi. Muhim element 2020-yil 6-apreldagi Trampning kosmik resurslarni qazib olishni qo‘llab-quvvatlash to‘g‘risidagi farmoni bo‘ldi: u Amerika fuqarolari va kompaniyalarining resurslarni tijorat maqsadida razvedka qilish, qazib olish va foydalanish huquqini mustahkamladi (qazib olingan narsaga egalik qilish va sotish huquqi allaqachon 2015-yilda qonun bilan mustahkamlangan edi) va AQSh kosmosni «global umumiy mulk» deb hisoblamasligini ko‘rsatdi. Resurslar to‘g‘risidagi qoida shartnomalar matniga kirdi: imzo chekkanlar resurslarni qazib olishning o‘zi osmon jismining hududini egallash ma’nosini bermasligini, ammo Kosmos to‘g‘risidagi Shartnomaga muvofiqligini tasdiqladi. Shartnomalar o‘nta tamoyilni mustahkamlaydi: tinchlik maqsadlari, kosmik siyosat va ilmiy ma’lumotlarning ochiq e’lon qilinishi, umumiy texnik standartlar, favqulodda vaziyatlarda kosmonavtlarga yordam, obyektlarni ro‘yxatga olish, kosmik chiqindilarni kamaytirish, «Apollonlar» qo‘nish joylari bilan birga Oydagi tarixiy qo‘nish joylarini saqlash, shuningdek, ishtirokchilar oldindan xabar berib, harakatlarni kelishib oladigan vaqtinchalik xavfsizlik zonalari.

Xitoy va Rossiya pozitsiyalari

Xitoy va Rossiya — AQShdan keyingi ikki yirik kosmik davlat — shartnomalarga qo‘shilmagan. Moskvada tashabbus rasmiy taqdim etilishidan oldin ham tanqid qilingan edi: 2020-yil mayda o‘sha paytdagi «Roskosmos» rahbari Dmitriy Rogozin yozgan edi: «Bosqin tamoyili bir xil, Oy bo‘lsin yoki Iroq: avval „rozilar koalitsiyasi“ tuzilishi boshlanadi […], keyin BMTni, hatto NATOni ham chetlab o‘tib […], belgilangan maqsadga tomon». Xitoy bilan NASA hamkorligi 2011-yildan beri amalda bo‘lgan va NASAga Xitoy bilan ikki tomonlama hamkorlikka hamda xitoy kompaniyalariga byudjet mablag‘larini sarflashni taqiqlaydigan Vulff tuzatishi bilan cheklangan. Xitoy va Rossiya Xalqaro ilmiy oy stansiyasini (XIYS) rivojlantirmoqda: memorandum 2021-yil martda imzolangan, stansiya asosini «Chane-7» va «Chane-8» apparatlari tashkil etishi kerak. Xitoy milliy kosmik boshqarmasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yil apreliga kelib XIYSga 17 davlat va xalqaro tashkilot hamda 50 dan ortiq ilmiy muassasa qo‘shilgan. AQSh loyihalar orasida tanlov qilishni talab qilmaydi: ikkala tashabbusda bir vaqtda uch davlat qatnashadi — Tailand (shartnomalarni 2024-yil dekabrda imzolagan), Senegal (2025-yil iyul) va Serbiya (2026-yil iyul).

Mutaxassislarning baholari

Lester universiteti professori Rossana Deplano shartnomalar Kosmos to‘g‘risidagi Shartnomaga mustahkam tayanishini, ammo yangi yondashuvni taklif qilishini hisoblaydi: qoidalar haqiqiy missiyalar paydo bo‘lishi bilan bosqichma-bosqich shakllanadi. U nizolarni hal qilish mexanizmining yo‘qligiga va allaqachon kosmosga chiqqan mamlakatlarning mumkin bo‘lgan ustunligiga ishora qiladi. Nebraska universiteti mutaxassisi Elsbet Magilton aynan majburiy bo‘lmagan xususiyatda afzallik ko‘radi: bunday kelishuvlarni kelishib olish osonroq, ular amaldagi normalarni tasdiqlaydi va rivojlantiradi, qoidalar bo‘yicha nizolar esa davlatlar o‘rtasidagi muloqotni qo‘llab-quvvatlaydi. Missisipi universiteti aviatsiya va kosmik huquq markazi ijrochi direktori Mishel Xanlon shartnomalarni qo‘llab-quvvatlaydi, ammo boshqa davlatlar manfaatlarini loyiq e’tibor bilan hisobga olish tamoyili deyarli konkretlashtirilmaganligini qayd etadi: «Loyiq e’tibor tushunchasi shuni nazarda tutadiki, agar biror kishi maydonni allaqachon egallab bo‘lsa, qolganlar aralashuvdan qochishi kerak. Bu shunchaki o‘z mavjudligini birinchi bo‘lib belgilab qo‘yganlarga ulkan ustunlik beradi. Va shu bilan poyga boshlanadi». Tanqidchilar resurslar va xavfsizlik zonalari to‘g‘risidagi qoidalarga e’tibor qaratgan. Kyoln universiteti aviatsiya, kosmik va kiberhuquq instituti direktori Shtefan Xobe «Artemida shartnomalari amerikaliklarning Kosmos to‘g‘risidagi Shartnomadan chetlanishini shovqinsiz qonuniylashtirishga urinish» deb hisoblaydi: xavfsizlik zonalari shartnoma egallashni taqiqlaydigan aniq rayonlarni ifodalaydi, shartnomalar matni esa xalqaro muhokamasiz AQSh tomonidan tuzilgan. Nebraska-Lincoln universitetidan Frans fon der Dunk shartnomalarda ko‘proq siyosiy muammo ko‘radi: AQSh maqsadi — Kosmos to‘g‘risidagi Shartnomani o‘z talqini atrofida imkon qadar ko‘proq davlatni to‘plash. Northumbria universitetidan Fabio Tronketti asosiy xavf sifatida kosmik huquqning bo‘linishini ataydi: 1979-yildan beri COPUOS bitta ham yangi majburiy shartnoma kelishib olmagan, cheklangan davlatlar guruhlari qoidalarni mustaqil ishlab chiqmoqda, bu umumiy fazoga turli qoidalarni qo‘llashga va BMT rolining kuchsizlanishiga olib kelishi mumkin.