Internetning dengiz ostidagi magistral tarmog‘i xavfli zonaga sirg‘almoqda

Elisabeth Brawning kitobi Undersea War (Dengiz ostidagi urush) dengiz osti infratuzilmasiga tobora ortib borayotgan xavflar haqida.

Starlink va boshqa sun’iy yo‘ldosh aloqa xizmatlari kengayishiga qaramay, dunyodagi Internet trafigining aksariyati hozir ham okean tublarini kesib o‘tuvchi dengiz osti kabelari orqali o‘tadi. Bu optik tolali kabelar neft va gaz quvurlari hamda suv osti elektr kabelari tarmog‘i bilan birga mavjud — va mamlakatlar hamda qit’alarni bog‘lovchi barcha bu muhim aloqalar endi «kulrang zona» urushlari va ochiq qarama-qarshiliklar keng tarqalgani sababli tobora ortib borayotgan sabotaj xavflariga duch kelmoqda.

To‘lqinlar ostidagi ko‘rinmas infratuzilmaga tahdidning ortib borayotgan xavflari yangi kitobning asosiy mavzusidir, muallifi — Elisabeth Braw, Atlantic Council tashkilotining katta ilmiy xodimi, u Global dengiz tartibiga tahdidlar tashabbusiga rahbarlik qiladi. Uning Undersea War (Dengiz ostidagi urush)nomli kitobi Boltiq dengizidan Tinch okeanigacha, kemaning langarini odatdan tashqari uzoq masofada sudrab yurishi natijasida dengiz osti kabelari va quvurlari uzilishi yoki shikastlanishi bilan bog‘liq shubhali hodisalarning zamonaviy ko‘payishini o‘rganadi.

Braw dengiz osti kabelari zararining taxminan 60 foizi asosan baliq ovlash va kemachilik faoliyati davridagi inson xatosi — og‘irlikli to‘rlar yoki langarlar dengiz tubi bo‘ylab sudrab o‘tishi tufayli yuzaga kelishini tan oladi. Bo‘ronlar va suv osti ko‘chkishlari kabi tabiiy xavflar ham bunday hodisalarning kichikroq qismini tashkil etadi. Jami, har yili 150 dan 200 gacha kabel shikastlanadi va odatda tezda ta’mirlanadi.

Lekin superdavlatlar o‘rtasidagi xalqaro taranglik hamda Yevropa va Yaqin Sharqdagi ochiq urush kabel uzilishi hodisalariga nisbatan tekshiruvlarning kuchayishiga olib keldi; hukumatlar suv osti kabelariga ataylab zarar yetkazishda gumon qilinayotgan kema ekipajlarini tekshirmoqda, ba’zan esa sudga berishmoqda. Kitobda hujjatlashtirilgan eng mashhur hodisalardan biri — 2024-yilgi «Rojdestvo kunidagi qirg‘in», o‘shanda Rossiya bilan aloqador Eagle S nomli neft tankerining langari dengiz tubi bo‘ylab taxminan 56 mil (90 kilometr) sudralib, to‘rtta ma’lumot kabelini uzgan yoki shikastlagan hamda Boltiq va Skandinaviya energetika tarmoqlarini bog‘lovchi Estlink 2 suv osti elektr kabelini zararlagan.

Ushbu ma’lumot kabelaridan biri, shuningdek, avval ham uzilgan edi — bir oy oldin, 2024-yil noyabrda Xitoyning Yi Peng 3 yuk kemasi tomonidan, o‘sha kema Boltiq mintaqasida ikkita ma’lumot kabelini shikastlagan edi. O‘sha kemaning ekipaji Yevropa organlari tomonidan sudga berilmagan, Finlandiya hukumati esa Eagle S kemasining uch yuqori mansabdor xodimini sudga berishga urinmoqda. Dunyoning boshqa uchida esa Xitoyga tegishli.

Hong Tai kemasining kapitani 2025-yil fevralida suv osti telekommunikatsiya kabelini uzgani uchun Tayvan sudi tomonidan aybdor deb topildi va 2025-yil iyunida uch yillik ozodlikka hukm qilindi. Orol demokratiyasining qonun chiqaruvchi organi keyinchalik qonunlarni o‘zgartirib, dengiz osti kabelari yoki quvurlariga ataylab zarar yetkazish uchun jazo choralarini kuchaytirdi va yetti yilgacha ozodlik jazo sifatida belgiladi. Bu yil dengiz osti infratuzilmasiga ochiq va yashirin tahdidlarni o‘z ichiga olgan bir nechta e’tiborga loyiq hodisalar sodir bo‘ldi, jumladan, bahsli Hormuz bo‘g‘ozi orqali o‘tuvchi dengiz osti kabelari operatorlaridan to‘lov undirishga urinishlar. Alohida, Buyuk Britaniya, Norvegiya va Qo‘shma Shtatlar ishtirokidagi qo‘shma operatsiya Norvegiyaning Svalbard arxipelagi yaqinidagi Arktika suvlarida

dengiz osti kabelarini o‘chirish uchun yangi texnologiyadan foydalanishni mashq qilayotgan Rossiya suv osti kemalariga qarshi chiqdi. Bu yil dengiz osti infratuzilmasiga ochiq va yashirin tahdidlarni o‘z ichiga olgan bir nechta e’tiborga loyiq hodisalar sodir bo‘ldi, jumladan, bahsli Hormuz bo‘g‘ozi orqali o‘tuvchi dengiz osti kabelari operatorlaridan to‘lov undirishga urinishlar. Alohida, Buyuk Britaniya, Norvegiya va Qo‘shma Shtatlar ishtirokidagi qo‘shma operatsiya Norvegiyaning Svalbard arxipelagi yaqinidagi Arktika suvlarida dengiz osti kabelarini o‘chirish uchun yangi texnologiyadan foydalanishni mashq qilayotgan Rossiya suv osti kemalariga qarshi chiqdi.

Internetning dengiz ostidagi asosiy magistrali, xususan muhim energetika infratuzilmasi xalqaro miqyosda deyarli umumiy kelishuv bilan himoyalanmay qolganda nima bo‘ladi? Buni aniqlash uchun Ars Braw bilan suhbatlashdi. (Suhbat aniqlik uchun qisqartirilgan va tahrirlangan.)

Elisabeth Braw — quyidagi kitobning muallifi Undersea War. Muallif: Hachette Book Group (muqova rasmi) / Annabel Moeller (muallif fotosurati)

Ars Technica: Hozirda dengiz osti infratuzilmasi atrofida juda ko‘p shubha va taranglik mavjud. Lekin ko‘p o‘n yillar davomida, hatto Sovuq urush davrida ham, mamlakatlar odatda bir-birining ishiga ortiqcha aralashmaslikka kelishib, asosan ishlagan keng xalqaro tuzilma mavjud edi.

Braw: Aynan shunday. Bu tizim juda uzoq vaqt ishladi, shuning uchun hammamiz to‘g‘ri harakat qilishiga va, shunday deylik, yaxshi dengiz tubi fuqarosi bo‘lishiga bog‘liq bo‘lgan bu tizim uzoq vaqt ishlamay qolishi mumkinligini ko‘rish juda qo‘rqinchli.

Ars Technica: Bu bitta omil tufayli emasligini bilaman, lekin bu umumiy kelishuvning buzilishiga sabab bo‘lgan asosiy omillarni nima deb ajratganingizni bilmoqchiman.

Braw: Dengiz osti kabel va quvurlari, ayniqsa dengiz osti kabellarining mutlaqo hal qiluvchi ahamiyatini o‘ylab ko‘rsangiz… agar ular hatto bir daqiqaga uzilib qolsa, bu nafaqat Nyu-York shahri atrofiga, balki Nyu-Yorkka moliyaviy markaz sifatida ham ulkan zarba bo‘lardi. Bu operatsion yo‘qotishlarga, shuningdek, har kunning har soniyasida kabellar orqali o‘tayotgan barcha mablag‘ning yo‘qolishiga olib kelardi.

Shunday qilib, dengiz osti kabellarining zamonaviy jamiyatlar va iqtisodiyotlar uchun mutlaqo muhimligini o‘ylasangiz, bu ularni nishon sifatida juda jozibador qiladi. Sovuq urush davrida telefon kabellari bor edi, lekin ular ko‘p emasdi va ularni ko‘p ishlatmasdik. Ha, ular xalqaro telefon qo‘ng‘iroqlari uchun ishlatilardi, telegraf xabarlari ham yuborilardi. Lekin hech kim kechayu kunduz telegramma yubormasdi va hech kim kechayu kunduz xalqaro qo‘ng‘iroq qilmasdi. Ular bor edi, lekin shunchalik hal qiluvchi emasdi.

Shuningdek, Sovuq urush va juda xavfli o‘n yillar bo‘lsa-da, shartnomani imzolagan ekanmiz, uni bajaramiz degan biror kelishuv mavjud edi. Aslida, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Dengiz huquqi to‘g‘risidagi konventsiyasi Sovuq urush cho‘qqisida, 1982-yilda qabul qilingan edi. Demak, biror qoidalar yaratishga majburiyat bor edi.

Bugungi kunda bu majburiyat, uni yo‘qolyapti demayman, lekin dunyodagi asosiy mamlakatlar orasida pasayib bormoqda. Shu bilan birga, Rossiya boshqa mamlakatlarni zaiflashtirish uchun harbiy bo‘lmagan vositalardan foydalanish juda foydali ekanligini aniqlaganini ko‘ryapmiz, bu Rossiya ixtisoslashib qo‘ygan soha bo‘lib, boshqa mamlakatlar ham hali bunga ixtisoslashishi mumkin. Bu dengiz tubidagi kabellarni nishon sifatida juda jozibador qiladi.

Ars Technica: Yaqinda NATO mamlakatlari Rossiyani dengiz osti kabellarini sabotaj qilishni mashq qilishiga yo‘l qo‘ymagani haqida xabarlar chiqdi, garchi o‘sha voqea bahorda sodir bo‘lgan bo‘lsa-da.

Braw: Dengiz osti kabel va quvurlari, ayniqsa dengiz osti kabellarining qiziq tomoni shundaki, biz ularga mutlaqo qaram bo‘lganimizgina emas. Ular faqat mamlakatlarning hududiy suvlari ichida yotmaydi. Ular mamlakatlarni bog‘laydi, shuning uchun ular xalqaro suvlarda joylashgan [bu yerda] mamlakatlarning yurisdiksiyasi yo‘q. Okeanlar global umumiy mulk hisoblanadi, kabellar shu yerda yashaydi, shuning uchun mamlakatlar va okeanlardan foydalanadigan hamma ular atrofida ehtiyot bo‘lib, ular zararlanmasligiga g‘amxo‘rlik qilishi juda muhim.

So‘nggi bir necha yilda ko‘rganimiz shundaki, birdan savdo kemalari Boltiq dengizida va Norvegiya qirg‘og‘i yaqinida va Tayvan suvlaridava birdan ular juda ehtiyotsiz bo‘lib qoldi va langarlarini uzoq masofalar bo‘ylab sudrab bordi, bu esa dengizchi uchun sodir bo‘lmasi kerak bo‘lgan narsa. Langaringiz dengiz tubida sudralayotganini bilishingiz kerak va kabel qayerda o‘tganini ham bilasiz.

Demak, bu sodir bo‘lmasi kerak emas edi, lekin u bir marta ham, ikki marta ham emas, balki bir necha marta sodir bo‘ldi va, albatta, shikastlangan mamlakatlarda katta tashvish uyg‘otdi. Bu operatorlarga ham katta xarajatlar keltirdi, chunki kabelni ta’mirlash kerak bo‘ladi, elektr kabeli ta’mirini tiklash esa juda qimmat va juda uzoq vaqt talab qiladi.

Bu savdo kemalarining langarlarini chegara dengizi bo‘ylab sudrab borib kabelga zarar yetkazishiga nima sabab bo‘lganini bilmaymiz va, ehtimol, hech qachon bilmaymiz, chunki ekipaj a’zolari bizga nima sodir bo‘lganini aytib bermaydi. Faqat shuni bilamizki, bu hodisalar juda shubhali edi.

Ammo keyin siz ayni endi ko‘targan mavzu bor — Rossiya va boshqa mamlakatlar boshqa mamlakatlarning dengiz osti kabeliga zarar yetkazish vositalarini suv osti kemalari yoki qurilmalar yoki suv osti kemalariga ulangan dronlar yordamida ishlab chiqishi mumkin — va bugun aynan shu holatda turibmiz. Bu hali sodir bo‘lishi mumkin, shuning uchun rus tadqiqot kemalari dengiz osti kabel atrofida aylanib yurganda har doim shunchalik xavotirlanamiz. Ular u yerda nima qilmoqda? Nimga qarayapti? Nimani o‘lchayapti?

Xitoy ham xuddi shunday qiladi. U boshqa mamlakatlar suvlarida uzoq vaqt aylanadigan tadqiqot kemalarini yuboradi. Odatda siz tadqiqot o‘tkazayotgan mamlakatga tadqiqot o‘tkazayotganingiz va uning mohiyatini xabar berishingiz kerak, lekin Xitoy buni qilmaydi. Demak, bu tadqiqot kemalari nima qilmoqda? Nimani tadqiq qilmoqda?

Bularning barchasi kuchayib borayotgan geosiyosiy taranglik sharoitida sodir bo‘lmoqda, aytmoqchimanki, shuningdek, suv osti flotlarining tez kengayishi ham bor: g‘arb flotlari, rus va xitoy flotlari. Shuningdek, boshqa dengiz osti jihozlari, qurilmalar, dronlar va hokazolarning kengayishi ham.

Ars Technica: Kitobingiz tegib o‘tgan yana bir nuqta — Hormuz bo‘g‘ozi atrofida sodir bo‘layotgan voqealar va Eronning u yerdan dengiz osti kabel o‘tkazmoqchi bo‘lgan kompaniyalarga to‘lov joriy qilish bilan tahdid qilgani yoki ularga hujum qilish bilan tahdid qilgani. Shu bilan birga, ko‘plab kompaniyalar o‘sha hududdan o‘tishi kerak bo‘lgan dengiz osti kabel loyihalarini qayta ko‘rib chiqqanga o‘xshaydi.

Braw: Bu dengiz osti kabel holatining yana bir qiziqarli jihati. Fors ko‘rfazida, Hormuz bo‘g‘ozidadengiz osti kabel mavjud va ular faqat ulangan mamlakatlar uchun emas, balki yaqin atrofdagi boshqa mamlakatlar uchun ham zarurdir. Masalan, Hindistonning g‘arbga yo‘nalgan internet trafigi yoki raqamli aloqasining uchdan bir qismi Fors ko‘rfazi orqali o‘tadi. Bu kabel qanchalik muhimligini, faqat bevosita ulangan mamlakatlar uchun emasligini ko‘rsatadi.

Shu yilning fevral oyida uchta kabel loyihasi ishga tushirilish arafasida edi yoki olib borilayotgan edi. Keyin urush boshlandi va tasavvur qiling, raketalar uchayotganda, dronlar atrofda uchib yurganda kabelni dengiz tubiga o‘rnatish mumkin emas. Kemalar haqida o‘ylasangiz, bu allaqachon xavfli, lekin kemalar harakatlanadi. O‘rnatish kemalari esa qo‘zg‘almas. Siz haqiqatan ham o‘tirgan o‘rdak kabi bo‘lasiz, shuning uchun bu loyihalar to‘xtatilishi yoki tashlab ketilishi kerak bo‘ldi va kompaniyalar majburiyatlarni bajarishning imkonsizligi (force majeure) e’lon qildi.

Ammo bizga dengiz osti kabel kerak. Demak, dunyo tobora nizoli bo‘lganda, qarama-qarshiliklar ko‘payganda yoki yangi qarama-qarshiliklar chiqqanda nima bo‘ladi? Kabel o‘rnatish va ta’mirlash ekipajlari atrofida yoki yonida okeanda turli snaryadlar va boshqa qurollar uchib yurganda o‘z ishlarini qanday bajarishi kerak? Mana shu yerda geosiyosat zamonaviy iqtisodiyot bilan haqiqatan ham to‘qnashadi va oldingi chiziqda kabel o‘rnatish va ta’mirlash ekipajlari turadi.

Va keyin siz Eron aytib o‘tgan to‘lovlarni undirish haqida so‘radingiz. Bu Eron urushida yangi va, aytishim kerak, kutilgan burilish edi. Hammalar biladi-ku, urush boshlanganidan bir necha hafta o‘tgach, Eron Hormuz bo‘g‘ozida kemalikdan to‘lov olishini aytdi, bu esa UNCLOS, ya’ni Birlashgan Millatlar Tashkilotining Dengiz huquqi to‘g‘risidagi konvensiyasiqoidalarini buzishdir. Eron baribir shunday qilishini aytdi va u UNCLOSni bajarishi shart emasligini da’vo qilishi mumkin, chunki u ushbu konvensiyani imzolagan, ammo ratifikatsiya qilmagan. Lekin fevralgacha u UNCLOSga rioya qilayotgan edi va Hormuz bo‘g‘ozida kemachilik yaxshi ishlab turgan edi.

Keyin mart oyida Eron endi UNCLOS bilan bog‘lanmaganini aytishi mumkin edi, chunki AQSh va Isroil BMT Nizomini buzib, unga hujum qilgan edi. U holda nima uchun u UNCLOSni bajarsin? Va biz aynan shunday xavfli vaziyatdamiz, bunda davlatlar shunday deyishlari mumkin: «Achchhig‘i, boshqa bir davlat o‘z majburiyatlarini bajarmasa, men nima uchun shartnomaviy majburiyatlarimni bajarsin?»

Shunday qilib, Eron urush boshlanganidan bir necha oy o‘tgach — kemalikdan to‘lovlar undirganidan keyin — endi Hormuz bo‘g‘ozidagi suv osti kabelidan ham to‘lov olishiniaytdi. Va ha, bu UNCLOS buzilishidir. Lekin u shunday deyishi mumkin: «AQSh BMT Nizomini buzdi, demak biz ham xohlaganimizni qila olamiz».

Buning oqibatlarini o‘ylab ko‘rsangiz, bu faqat Hormuz bo‘g‘ozidagi kabel operatorlari uchungina emas. Ular Eronga qanday to‘lov qilishadi? Bu qanday ishlaydi? Agar to‘lov qilmasalar, nima bo‘ladi? Bu boshqa kabel egalariga ham tegishli savol. Agar boshqa davlatlar «Bizning suvlarimizda ham kabel bor, demak biz ham to‘lov undiramiz, chunki davlatlar baribir UNCLOSga rioya qilmayapti, unda nima uchun biz ham qilmasin» desa-chi?

Masala shundaki, dunyo totuv bo‘lgan va birdan shubhali kabel hodisalari yuz bergan emas. Aslida okeandagi — quruqlikdagi tartib ham — buzilmoqda, va ayni shu muhitda biz shubhali kabel hodisalariga duch kelmoqdamiz.

Ars Technica: Bu suv osti kabelari tabiiy ravishda hukumatlar uchun katta milliy manfaatga ega va ba’zi hollarda hatto harbiy himoyani ham talab qilishi mumkin. Lekin ayni paytda ular, jumladan ko‘plab texnologiya gigantlari tomonidan, xususiy operatorlar tomonidan rivojlantirilmoqda. Biz hozirgina Meta Atlantika okeani bo‘ylab birinchi petabit quvvatli kabel qo‘yishini e’lon qildi, bu esa suv osti kabelarining ancha keng qurilishi doirasidagi ish. Bu xususiy mulk va jamoat manfaati to‘qnashuvi mas’uliyatni kim olishi nuqtayi nazaridan nimani anglatadi, ayniqsa tahdidlar ortib borayotgan bir paytda?

Braw: Bu juda muhim savol. Dengiz tubiga birinchi kabelar qo‘yilganidan buyon ular xususiy mulk bo‘lgan. Ularga keyin qo‘shilgan kabelar ham xususiy mulk edi. Keyin, 1900-yillarda turli mamlakatlarning pochta xizmatlari kabelarni boshqarishni o‘z zimmasiga oldi. Ko‘pgina kabelar davlat mulkiga aylandi.

Keyinchalik 1900-yillarda yana ko‘proq xususiy kabelar paydo bo‘la boshladi. Bugungi kunda deyarli barcha kabelar xususiy mulk, odatda konsorsiumlar qo‘lida. Lekin qisqa kabelar ko‘pincha bitta kompaniyaga tegishli. Muhim o‘zgarish — siz aytgan narsa — giperskalerlar o‘z trafiklari uchun o‘z kabelarini qurmoqda. Demak, bu xususiy operatorlar, ammo [kabelar] muhim milliy infratuzilma. Hukumatlar xohlagan narsa boshqacha bo‘lishi mumkin; aslida u operatorlar xohlagan narsadan farq qiladi.

Shuning uchun odamlar ko‘pincha mendan shunday so‘raydi: “Operatorlar kabel har doim ishlash holatida bo‘lishini ta’minlash uchun ko‘proq kabel o‘rnatmasligi kerakmi?” Ha, ular shunday qilishi kerak deb aytish mumkin, lekin har bir kabel o‘rnatish va ekspluatatsiya qilish uchun xarajatdir. Kompaniyalar raqamlar va qat’iy faktlarga qarab, ko‘p hollarda kabelining biror zararli usulda shikastlanish xavfi qo‘shimcha kabel qo‘yish xarajatidan kichikroq degan xulosaga kelishi mumkin — bu savdo hisob-kitobi, shunday emasmi? Milliy hukumatlar uchun esa, albatta, ko‘proq zaxira (redundansiya) ko‘rish ularning manfaatida bo‘lardi. Lekin kabel ularning mulki emas, savdo operatorlari esa pul ishlash uchun mavjud.

Yagona boshqa alternativ — hukumatlarning yangi kabellarni subsidiyalashi. Men buni kitobda ham yozganman, Matsudagi orollar [Tayvan boshqaruvidagi] bilan nima sodir bo‘lganini. Lekin dengiz tubidagi har bir kabel uchun zaxira yaratish uchun bizda bunday mablag‘ yo‘q. Demak, mana shu to‘qnashuv, shunday qilib aytganda, kabel egalarining manfaatlari va milliy hukumatlarning manfaatlari o‘rtasidagi.

Ars Technica: Birinchi kabel qo‘yilganida u umid va tinchlik xabari yuborish uchun ishlatilganini ko‘rish qiziq edi. Shuningdek, ba’zi gazetalar okeanlar bo‘ylab deyarli bir zumda aloqa o‘rnatish aslida jahon tinchligi davrini boshlab beradi deb e’lon qilgandi. Yana bir bor, bu texnologiya nihoyat jahon tinchligini olib keladi deb qaralganini ko‘ramiz, garchi u buni aniq qilmagan bo‘lsa ham.

Braw: Umid qilish mumkin.