Asosiy ma’lumotlar
- 2025-yil 11-noyabr quyosh bo‘risi deyarli 20 yil ichidagi eng kuchli quyosh radiatsiyasi cho‘qqisi bo‘ldi
- London — Nyu-York reysi bortidagi doza odatdagi fondan 46% yuqori bo‘ldi
- Radiatsiya birinchi marta atmosferaning barcha qatlamlari orqali bir vaqtda kuzatildi
X5 klassidagi nodir yorilish
Deyarli 20 yil ichidagi eng kuchli quyosh radiatsiyasi cho‘qqisi 2025-yil 11-noyabrda Yerga yetib keldi. Bo‘rini X5 klassidagi nodir yorilish — quyosh chiqindilarining eng kuchli toifalaridan biri keltirib chiqardi. Uning zarralari butun atmosferadan o‘tib, Yer yuzasiga yetib bordi. Surrey universeti mutaxassislari hodisaning aviatsiyaga ta’sirini batafsil o‘lchadi, buning uchun yer sensorlari, meteorologik zondlar va transatlantik avialaynerlar ma’lumotlarini birlashtirdi. Natijalar Space Weather jurnalida bayon etilgan.
Bortdagi dozaning o‘sishi
Londondan Nyu-Yorkka uchgan bir reys bortidagi radiatsiya dozasi odatdagi fondan 46% yuqori bo‘ldi. Bo‘rining cho‘qqisidan bir necha soat o‘tgach, Shetland orollaridagi Leruik shahridan uchirilgan meteorologik zondlar odatdagi laynerlardan balandroq uchuvchi biznes-aviatsiya balandliklarida «o‘rtacha» chegaradan yuqori radiatsiyani qayd etdi. Tovushdan tez samolyotlar balandliklarida ko‘rsatkichlar «qattiq» belgidan o‘shib ketdi.
Tadqiqotchilarning reaksiyasi va o‘lchovlar borishi
«Men bunday hodisalarni yillar davomida o‘rganaman, shuning uchun birinchi ogohlantirishlarda bu yana kichik cho‘qqi deb taxmin qilgandim. Lekin Leruik ustidagi ma’lumotlarni ko‘rganda ko‘zlarimga ishonmadi», — dedi tadqiqotning birga rahbari, Surrey kosmik markazidan Freyzer Berd. Uning so‘zlariga ko‘ra, birinchi zond atmosferaning yuqori qatlamlarida o‘ta yuqori radiatsiya darajasini qayd etgan. U bunday bo‘ronlar hududga qarab har xil namoyon bo‘lishini, shuning uchun aviatsiyaga muvofiqlashtirilgan monitoring tizimi kerakligini ta’kidladi. Kosmik nurlar oqimini qayd etuvchi neytron monitorlari anomaliyani sezigach, tadqiqot zondlari bir necha daqiqadan keyin osmonga yo‘l oldi va ma’lumotlar olimlarga real vaqtda kelib turdi. Birinchi marta radiatsiyani atmosferaning barcha qatlamlari orqali birdaniga kuzatishga muvaffaq bo‘lindi; batafsil o‘lchovlar Buyuk Britaniyada so‘nggi yillardagina paydo bo‘lgan monitoring tarmog‘i tufayli mumkin bo‘ldi.
Aviatsiya uchun ahamiyati
Tadqiqot parvozlar xavfsizligi bog‘liq bo‘lgan kosmik ob-havo prognozlarini yaxshilashga yordam beradi. Ularga ehtiyoj o‘sib boradi, chunki aviakompaniyalar sezgir elektronikaga tobora ko‘proq tayanadi va radiatsion fon maksimal bo‘lgan yuqori kengliklar orqali reyslar yo‘naltiradi. Ilgari RAN bortdagi radiatsiya darajasi kosmik stansiyada Yerdagiga qaraganda 200 baravar yuqori ekanini tushuntirib o‘tgan edi.
