Bangladesh va Hindiston Gang suvlarini bo‘lish shartnomasini dekabrda muddati tugashidan oldin uzaytirishga kelisha olmadi

Shartnoma bir necha haftadan keyin muddati tugaydi

Bangladesh va Hindiston o‘rtasidagi Gang suvlarini bo‘lishga oid 30 yillik shartnoma 2026-yil 12-dekabrda o‘z kuchini yo‘q qiladiva oktabr oxiriga kelib tomonlar yangi kelishuvga erishilganini e’lon qilmadi. Buni AFP agentligi muzokaralar atrofidagi vaziyatga tayanib xabar qildi. 1996-yilgi shartnoma Hindistondagi, Bangladesh bilan chegaradan taxminan 20 km yuqorida joylashgan Farakka to‘g‘onida quruq mavsumda suv taqsimotini tartibga soladi; bu yerda daryo Padma nomi bilan tanilgan. Hujjatda uni avtomatik uzaytirish haqida qoida yo‘q.

Tomonlarning pozitsiyalari

Suvni bo‘lish bo‘yicha texnik qo‘mitaga rahbarlik qiluvchi Bangladesh bosh vaziri maslahatchisi Rashed Al Mahmud Titumir AFP agentligiga mamlakat «o‘zaro manfaat va hurmat» asosidagi yangi shartnoma kerakligini aytdi. Dakka ma’lumoticha, Hindiston muzokaralarni boshlash so‘roviga javob bermagan. O‘z navbatida, Hindiston Tashqi ishlar vazirligi «daryolar bilan bog‘liq masalalarni muhokama qilish» Qo‘shma daryo komissiyasi (JRC) vakolatiga kirishini, komissiyaning so‘nggi texnik raundi esa may oyida o‘tganini bildirdi. JRCning vazir darajasidagi oxirgi rasman tasdiqlangan uchrashuvi 12 yillik tanaffusdan keyin 2022-yilda bo‘lgan. Tista daryosi bo‘yicha alohida kelishuv esa 2011-yildan beri oldinga siljimayapti.

Shartnomasiz davrda nima sodir bo‘lgan edi

Suv atrofidagi nizolar 1975-yilda, Hindiston 2,2 km uzunlikdagi Farakka to‘g‘onini ochganda boshlandi; Bangladesh uni suvning katta qismini o‘zlashtirishda aybladi. BMT aralashuvi bilan 1977-yilda kelishuvga erishildi, biroq 1980-yillar oxirida kelishuvlar o‘z kuchini yo‘qotdi. Dakkadagi Riverine People ekologik tashkiloti vakili Shayx Rokon AFPga shartnoma yo‘q bo‘lgan yillarda Gang zarar ko‘rgani va kamida uchta daryo deyarli qurib qolgani, jumladan, Sundarbanga chuchuk suv olib boradigan Gorai daryosi ham shu holga tushgani haqida gapirdi. Sundarban — dunyodagi eng yirik mangr o‘rmoni, Butunjahon merosi obyekti bo‘lib, dengiz sathi ko‘tarilganda sho‘r suv kirib kelishini to‘sib turadi. Uning aytishicha, mamlakatdagi eng yirik Gang-Kobadak sug‘orish tizimi 955 kv.km qishloq xo‘jaligi yerini sug‘orishga mo‘ljallangan bo‘lsa-da, «suv yetishmasligi tufayli ishlamaydigan holatga kelgan»; hatto shartnoma amal qilayotgan davrda ham uning qamrovi davlat BSS agentligi ma’lumotlariga ko‘ra 550 kv.kmgacha qisqargan. Rokon yangi kelishuv bo‘lmasa, vaziyat yanada og‘irlashishi mumkinligini, chunki ikkala tomonda chuchuk suvga ehtiyoj sezilarli oshganini ogohlantirdi.

Havza aholisi uchun oqibatlar

Uzunligi 2525 km bo‘lgan Gang havzasi — dunyodagi eng ko‘p aholi yashovchi daryo havzasi: Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, bu yerda 655 mln kishi yashaydi, shundan 50 mln dan ortig‘i Bangladeshta. Qurg‘oqchil Barind mintaqasida yashovchi 72 yoshli ruhoniyl Bikash Soren AFPga yilning deyarli uch oyi davomida daryo oqimi deyarli to‘xtab qolishini aytib, o‘tgan mavsumda suv sathi pasayishi tufayli g‘alla va bug‘doy ekinlari halokatga uchragach, ikki dehqon o‘z joniga qasd qilganini so‘zlab berdi. Daryodagi baliq ovlash kamaygani uchun 55 yoshli Abu Bakor Siddiq hovuzlarda baliq yetishtirishga o‘tgan. Chapainawabganj tumanida daryo so‘nggi yillarda deyarli ikki barobar — uch kilometrga kengaygan, bu Bangladesh suv xo‘jaligi rivojlantirish boshqarmasi ma’lumotlariga asoslanadi; Fielder-Bazar qishlog‘i aholisi Rexana Xatun suv toshqini uyini vayron qilganini tasvirlab berdi. May oyida Dakka Padma daryosida 113 MVt GES bilan 2,8 mlrd dollarlik to‘g‘on loyihasini ma’qulladi; u suv tanqisligini yumshatishga mo‘ljallangan.

Siyosiy kontekst

Nyu-Deli va Dakka o‘rtasidagi munosabatlar Bangladeshning sobiq rahbari Shayx Hasina 2024-yilda qo‘zg‘olondan so‘ng Hindistonga qochib, hozirgacha shu yerda qolganidan keyin yomonlashdi. Insoniyatga qarshi jinoyatlar uchun o‘z yo‘qligida o‘limga hukm qilingan Hasina dekabr oyi — o‘zi imzolagan shartnoma muddati tugaydigan shu oyda — Bangladeshta qaytishini aytgan edi. Xabar qilinishicha, Bangladesh bosh vaziri Tarik Rahmon ham shartnoma muddati tugashidan oldin Hindistonga tashrif buyurishi mumkin, biroq bu tashrif tasdiqlanmagan. JRCning sobiq bangladeshlik a’zosi Mollik Fida A. Xan AFPga Hindiston yuqori oqimda «qo‘shimcha to‘g‘onlar» qurganini aytib, yangi kelishuvga iqlim o‘zgarishi bo‘yicha qoidalar kiritilishi va butun daryo havzasi hisobga olinishi kerakligi fikrini bildirdi.