Asosiy ma’lumotlar
- MSOP birinchi marta marjon riflarni global baholadi: 96% «tanqidiy holatda» toifasiga kiritildi
- Baholash 2100-yilga borib 2,7°C isish senariysiga asoslangan; kelgusi bashoratlarsiz faqat 24% rif tanqidiy holatda hisoblanardi
- 63% rif ekotizimlari haddan tashqari ov xavfi ostida; ro‘yxatda Buyuk To‘siq rifi, Marjon uchburchagi, Mezoamerika to‘sig‘i va Qizil dengiz riflari bor
Dunyo riflarining deyarli barchasi xavf ostida
Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi (MSOP) payshanba kuni, 22-oktyabr, dunyo sayoz marjon riflarining deyarli barchasi 2075-yilga borib iqlim o‘zgarishi tufayli vayron bo‘lishning «juda yuqori xavfiga» duch kelishidan ogohlantirdi. O‘z navbatida birinchi bo‘lgan global baholada yo‘qolib borayotgan turlarning jahon ro‘yxatini yurituvchi tashkilot sayyora marjon rif tizimlarining 96%ini eng yuqori xavf toifasi — «tanqidiy holatda» deb belgiladi.
Metodologiya va tahlil qamrovi
Tadqiqotchilar BMTning iqlim bo‘yicha ekspertlar guruhi «o‘rtacha» senariysidan foydalandi, u 2100-yilga borib global haroratning sanoatgacha darajadan 2,7°Cga ko‘tarilishini nazarda tutadi. Bungacha BMT hozirgi emissiyani kamaytirish majburiyatlari sharoitida dunyo bu asrda 2,6°C isish tomon harakatlanayotganidan ogohlantirgan edi. MSOP tahlili maydoni 188 362 kvadrat kilometr bo‘lgan 127 tropik va subtropik marjon tizimini qamrab oldi.
Asosiy tahdidlar
«Iqlim o‘zgarishidan keladigan issiqlik stresi — butun dunyoda marjon riflarining degradatsiyasiga olib boradigan eng doimiy tahdid», — dedi MSOP. Marjonlar haroratga sezgir va inson faoliyati keltirib chiqaradigan okeanlar isishiga ayniqsa zaif, bu zararli oqartirish hodisalarini tezlashtiradi va kuchaytiradi. Haddan tashqari ov ham marjonlarga zarar keltiradi: popugay baliqlari va gromilalarning haddan tashqari yig‘ilishi 63% rif ekotizimiga tahdid soladi, chunki bu turlar suvo‘tlarini nazorat qiladi va ekologik muvozanatni saqlaydi. Boshqa tahdidlar qatorida — qirg‘oq qurilishi, ifloslanish, turizm va tez-tez uchraydigan bo‘ronlar.
Eng yirik riflar tanqidiy ro‘yxatda
«Tanqidiy holatda» toifasiga dunyoning eng yirik va eng bioturliq riflari kirdi: Avstraliyaning Buyuk To‘siq rifi, Janubi-Sharqiy Osiyo va Tinch okeanining g‘arbiy qismidagi Marjon uchburchagi, Karib havzasidagi Mezoamerika to‘siq rif tizimi va Qizil dengizning marjon riflari. Rif ekotizimi vayron bo‘lgan hisoblanadi, uning tirik poydevorini tashkil etuvchi qattiq marjonlar asosan yo‘qolib, suvo‘tlar, bo‘laklar va gubkalar bilan almashganda.
MSOP: hamma narsa yo‘qotilmagan
Ogohlantirishga qaramay, MSOP dunyoning aksariyat mintaqalaridagi riflar «hali yo‘qotilmagan»ligini qayd etdi. Agar faqat so‘nggi 50 yil hodisalari hisobga olinib, kelgusi iqlim bashoratlari kiritilmasa, tanqidiy holat 96% o‘rniga 24% ekotizimga berilgan bo‘lardi. «Marjon riflarga tiklanish imkoniyatini berish uchun hali kech emas, lekin iqlim o‘zgarishiga qarshi qat’iy harakatlar va okeanning yanada isib ketishini to‘xtatish talab etiladi», — dedi MSOP bosh direktori Gretel Aguilar. Uning so‘zlariga ko‘ra, emissiyani ambitsiyali kamaytirish, muhofaza va tiklanishni kuchaytirish, shuningdek, qirg‘oq ekotizimlari va ularga bog‘liq jamoalarga barqaror investitsiyalar zarur.
Kontekst va olimlarning reaksiyasi
MSOP rif ekotizimlari Qizil ro‘yxati baholashining ilmiy rahbari, ayni paytda CORDIO East Africa tashkilotining tadqiqotlar direktori Mishal Gudka vaziyatni «umidsizlikka emas, uyg‘onishga chaqiriq» deb atadi: «Marjon riflar zararli oqartirishlardan keyin tiklanishning ajoyib qobiliyatini namoyish etdi». Hisobot Yerevanda bo‘layotgan BMTning bioturliqlik bo‘yicha COP17 sammiti chog‘ida e’lon qilindi, u yerda hukumatlar 2030-yilga borib bioturliqlik yo‘qolishini to‘xtatish va orqaga qaytarish to‘g‘risidagi kelishuvni bajarish bo‘yicha bosim ostida. O‘tgan hafta Nature jurnalida chop etilgan tadqiqotga ko‘ra, 2020-yilga borib marjon turlarining deyarli yarmi «o‘rtacha nisbiy qirilish xavfiga» ega bo‘lgan, uning asosiy haytkuchasi iqlim o‘zgarishi.
