Asosiy ma’lumotlar
- 2026-yil 14-avgustdagi UP-160 farmoni 2027-yil 1-iyuldan boshlab sud yurituvining dastlabki bosqichdagi nazoratini kengaytiradi.
- Sudya qo‘shimcha hujjatlarni tergov sirligini saqlagan holda talab qilishi mumkin bo‘ladi.
- 2024-yilda sudlar 723 kishini oqladi; ayblanish bo‘yicha 14 991 shaxsga nisbatan moddalar chiqarib tashlandi yoki qayta malakalandi.
Islohotning mohiyati
2027-yil 1-iyuldan boshlab O‘zbekistonda sud yurituvining dastlabki bosqichdagi nazorati kengayishi kerak. 2026-yil 14-avgustdagi prezident farmonining (UP-160) 9-bandiga muvofiq, protsessual majburlash choralari qo‘llanishi to‘g‘risidagi murojaatlarni ko‘rib chiqayotganda tergov sudyasi nafaqat ushlab turishning qonuniyligi va asosdorligini, balki shubha yoki ayblanish qo‘yish uchun asoslar yetarliligini ham tekshiradi. Shubha paydo bo‘lganda sudya tergov sirligini ta’minlagan holda qo‘shimcha hujjatlarni talab qilishi mumkin bo‘ladi. Islohot tahlilini Toshkent davlat yuridik universiteti jinoyat protsessual huquqi kafedrasi professori, yuridik fanlar doktori Dildora Bazarova «Gazeta» uchun yozgan maqolasida tayyorlagan. Uning fikricha, asosiy savol yangi atamada emas, balki sud aynan nimani tekshirishi kerakligidadir.
Shubha va ushlab turish — ikkita mustaqil asos
JPKning 47-moddasi shubha qilingan shaxs sifatida jinoyat sodir etilganligi to‘g‘risida ma’lumotlar mavjud bo‘lgan, ammo bu ma’lumotlar ayblanuvchi sifatida jalb qilish uchun yetarli bo‘lmagan shaxsni tan oladi. 359-modda bu maqomni 221-modda bo‘yicha ushlab turish bilan yoki shaxsga nisbatan shubha qilish uchun asos bo‘luvchi ma’lumotlar mavjudligi bilan bog‘laydi. Ushlab turish 220–221-moddalar bilan tartibga solinadi: u shaxs jinoyat sodir etayotgan paytda yoki undan keyin darhol qo‘lga tushirilganda, guvohlar unga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rsatganda, unda yoki uning yonida jinoyatning aniq izlari topilganda yoki qonunda belgilangan qo‘shimcha shartlar bilan boshqa ma’lumotlar mavjud bo‘lganda mumkin. 225-modda ushlab turishning asosdorligini tekshirishni va asoslar bo‘lmaganda shaxsni ozod qilishni talab qiladi. Shu tariqa, shubha uchun ma’lumotlarning o‘zi ushlab turish uchun asoslarni anglatmaydi. YXH Sudida ham shunga o‘xshash yondashuv ishlab chiqilgan: Fox, Campbell and Hartley v. the United Kingdom ishida sud reasonable suspicion shaxsning ehtimoliy ishtirokiga obyektiv kuzatuvchini ishonta oladigan faktlar yoki ma’lumotlarni nazarda tutishini ko‘rsatdi, Murray v. the United Kingdom ishida esa bunday ma’lumotlar ayblanish yoki hukm chiqarish uchun zarur darajaga yetishi shart emasligini ta’kidladi.
Shubhadan ayblanishga va ishni sudga yuborishgacha
JPKning 361-moddasi «dalillar yetarli to‘plami» formulasi o‘z ichiga olmaydi, ammo ayblanishni konkretlashtirishni talab qiladi: xatti-harakatning mohiyatini, joyini, vaqtini, boshqa muhim holatlarni va jinoiy-huquqiy malakani bayon etish. 47 va 226-moddalarni hisobga olgan holda bu ishtirok etish to‘g‘risidagi taxmindan sodir etilgan xatti-harakat to‘g‘risidagi aniq tasdiqqa o‘tishni anglatadi. Ayblanuvchi sifatida jalb qilish isbotlashni yakunlamaydi: tergov davom etadi, ayblanish o‘zgarishi yoki tugatilishi mumkin, shuning uchun ayblanish uchun asoslarni ishni sudga yuborish uchun asoslar bilan aynantashlash mumkin emas. 375-modda bo‘yicha tergov tergovchi dalillar ayblash xulosasi uchun yetarli deb hisoblaganda tugaydi; so‘ngra ayblanishning asosdorligini prokuror tekshiradi, ish sudga tushgandan keyin esa sudya sud majlisida ko‘rib chiqish uchun asoslar yetarliligini aniqlaydi. JPKning 82-moddasi ishni sudga yuborish uchun ham, hukm uchun ham bir xil holatlar doirasini isbotlashni talab qiladi: jinoyat voqeasi va holatlari, uni mazkur shaxs sodir etganligi, ayb shakli, motiv, maqsad va qonunda nazarda tutilgan boshqa holatlar.
Ayblash hukmi va statistika
JPKning 463-moddasi ayblash hukmini taxminlarga asoslashni taqiqlaydi: aybdorlik sud tekshiruvida isbotlanishi kerak. Oliy sud Plenumi sudning xulosalari holatlarni tekshirish va muhim shubha hamda qarama-qarshiliklarni bartaraf etishdan keyin ishonchli dalillarga tayanishi kerakligini tushuntiradi. Oliy sud statistikasiga ko‘ra, 2024-yilda sudlar 723 kishini oqladi, ayblanishdan esa 14 991 shaxsga nisbatan Oliy sud dastlabki tergov organlari asossiz qo‘ygan deb atagan moddalar chiqarib tashlandi yoki qayta malakalandi. Muallif bu ma’lumotlar har bir dastlabki shubhaning qonunsizligini anglatmasligini, ammo tergov organining xulosasi yakuniy sud xulosasiga teng emasligini ko‘rsatishini qayd etadi.
Farmon nimani o‘zgartiradi va tekshiruv qanday bo‘lishi kerak
Amaldagi JPK tergov sudyasini shaxsni shubha qilingan yoki ayblanuvchi deb tan olish uchun dalillar yetarliligini alohida tekshirishga majburlamaydi: ehtiyot chorasini hal qilishda (243-modda) maqom o‘rnatilgan deb qabul qilinadi, sud esa 236 va 242-moddalar bo‘yicha choraning asoslarini va zarurligini — qochish xavfini, jinoyat faoliyatini davom ettirishni, haqiqatni aniqlashga qarshilik qilishni va yumshoqroq chora mumkinligini baholaydi. Oliy sud Plenumi bunday holda sud aybdorlik masalasini ko‘rib chiqmasligini ko‘rsatadi. UP-160 buni o‘zgartirishi kerak: 2027-yil 1-iyuldan boshlab sudya ushlab turishning qonuniyligi va asosdorligini hamda shubha yoki ayblanish uchun asoslar yetarliligini alohida tekshiradi. Muallif fikricha, sud materiallar sonini emas, ularning konkret shaxsni konkret jinoyat bilan obyektiv bog‘lash qobiliyatini baholashi kerak; shubha qilingan shaxs deb tan olish to‘g‘risidagi qaror bunday bog‘liqlikni isbotlamaydi. Tekshiruv oraliq majlisni ishni mohiyatan ko‘rib chiqishga aylantirmasligi va aybdorlik masalasini oldindan hal qilmasligi kerak. Alohida savol — sudya talab qiladigan qo‘shimcha hujjatlar bilan ishlash tartibi: himoya tergov sirligini hisobga olgan holda ularning muhim mazmuni bilan tanishish va e’tirozlarni taqdim etish imkoniyatiga haqiqiy ega bo‘lishi kerak, aks holda sud faolligining kengayishi raqobatni zaiflashtirishi mumkin.
Terminologiya va xulosalar
UP-160 «asoslangan shubha» ifodasini Prima Facie aniqlashtiruvi bilan ishlatadi, YXH Sudi amaliyotida esa dastlabki ozodlikdan mahrum qilishga nisbatan avvalo reasonable suspicion qo‘llanadi. Anglo-amerika an’anasida prima facie e’tiroz bo‘lmaganda huquqiy xulosani qo‘llab-quvvatlashga qodir dastlabki yetarli isbot asosini anglatadi; tushunchalar kesishadi, ammo sinonim emas. Muallif fikricha, qonunchilik uchun o‘zlashtirilgan nom emas, balki tekshiruvning mazmuni muhimroq: ayblanish qanday faktlarni taqdim etishi kerak, sudya nimani tekshiradi va uning vakolatidan nima tashqarida qoladi. Islohot samaradorligi sudning bu bosqichdagi vazifasi chegarasidan chiqmasdan protsessual hujjat ortidagi faktik asosni ko‘ra olish qobiliyatiga bog‘liq bo‘ladi. «Gazeta» tahririyati uning fikri muallif fikriga to‘g‘ri kelmasligi mumkinligini qayd etadi.
