Genetiklar birinchi marta har bir odamda mavjud bo‘lgan «sharpa» qadimiy DNKni xaritaladilar

Kaliforniya universiteti (Berkli)dan Priya Murjanining jamoasi TRACE usulini ishlab chiqdi va zamonaviy odamlar genomida noma’lum afrikalik populyatsiya izlarini topdi: DNKning 0,5% dan 1% gacha. «Sharpa» liniya taxminan 800 000 yil oldin ajralgan va taxminan 50 000 yil oldin odamlarning ajdodlari bilan aralashgan, qadimiyroq liniya esa denisovslarda iz qoldirgan.

Javlon Tursunovtafs uzda ilk bor 2 daq. o‘qish
Genetiklar birinchi marta har bir odamda mavjud bo‘lgan «sharpa» qadimiy DNKni xaritaladilar

Asosiy ma’lumotlar

  • TRACE usuli Science jurnalida bayon etilgan; har bir odam genomining 0,5% dan 1% gacha Afrikada ajdodlar bilan aralashgan noma’lum qadimiy populyatsiyadan kelgan.
  • «Sharpa» taxminan 800 000 yil oldin ajralgan, qo‘shilma taxminan 50 000 yil oldin bo‘lgani uchun iz barcha xalqlarda bor; uni qazilmalarga bog‘lash hozircha mumkin emas.
  • Taxminan 1,8 mln yil oldin ajralgan liniya denisovslar genomining 3–5% ini qoldirgan; «sharpa» bo‘laklar immunitet va moddalar almashinuvi genlarida ko‘proq uchraydi.

Har bir genomdagi noma’lum ajdod

Yashayotgan har bir odamning genomida sirli «sharpa» odamzadining merosi bor: DNKning 0,5% dan 1% gacha zamonaviy insoniyatga Afrikada bizning ajdodlarimiz bilan aralashgan noma’lum qadimiy populyatsiyadan o‘tgan. Bu bo‘laklarni birinchi marta topish va genetik xaritaga tushirishga Berkli shahridagi Kaliforniya universiteti genetiklari, Priya Murjani boshchiligida, muvaffaq bo‘ldi. TRACE deb nomlangan usul Science jurnalida bayon etilgan.

TRACE qanday ishlaydi

Oxirgi 15 yil ichida genetika o‘tmishning chigal manzarasini chizdi: odamlarning ajdodlari neandertallar va denisovslar bilan qo‘shilib ketgan, zamonaviy har bir odam genomining taxminan 2% qadimiy kelib chiqishga ega. Boshqa, nomi yo‘q «qarindoshlar»ni gumon qilish qiyin emas edi, ammo qazilma genomlarisiz ularni aniqlash nasib qilmasdi. TRACE DNKning har bir bo‘lagi uchun nasabnoma tuzadi: avlodlarga o‘tishda xromosomalar doimiy aralashib turadi va uzoq ajralib ketgan qarindoshlardan bo‘lgan segmentlar juda erta ajralgan shoxlar sifatida ko‘rinadi.

«Sharpa» kim edi

Odamlarning ajdodlaridan taxminan 800 000 yil oldin ajralgan «sharpa» o‘z genlarini afrikalik populyatsiyaga taxminan 50 000 yil oldin — insoniyat qit’adan tarqalishidan oldin qo‘shdi, shuning uchun uning izi sayyoradagi barcha xalqlarda bor. Bu kim bo‘lgani noma’lum: Afrikaning issiq va nam iqlimida qadimiy DNK deyarli saqlanmaydi. O‘sha davrlarda qit’ada, jumladan Janubiy Afrikadagi Homo naledi ham, odamzadning turli guruhlari yashagan, ammo genetik «sharpani» aniq qazilmalarga bog‘lash hozircha mumkin emas.

1,8 mln yillik chuqurlikdagi iz

Ikkinchi topilma tarixda yanada chuqurroqqa boradi: taxminan 1,8 mln yil oldin ajralgan liniya denisovslarga — Oltaydagi Denisov g‘orida suyaklari topilgan odam qarindoshlariga — genomning 3–5% ini qoldirgan. Taxminan shu davrda Homo turkumining birinchi vakillari Afrikadan chiqqan. Okeaniya xalqlarida DNKning 4% gacha qismi denisovskiy bo‘lgani uchun bu juda qadimiy merosning donadorlari oxir-oqibat hozirgi odamlarga ham yetib borgan.

Evolyutsion ahamiyati va ehtiyot choralar

«Biz inson evolyutsiyasini shoxlanayotgan daraxt sifatida tasavvur qilishga odatlanganmiz, — deb mulohaza yuritadi Murjani. — Yangi manzara ko‘proq o‘zaro o‘rilgan daryo o‘zanlarini eslatadi: shoxlar yana va yana qayta birlashgan». Meros, ehtimol, evolyutsion jihatdan ahamiyatli bo‘lgan: «sharpa» bo‘laklar odatdagidan ko‘proq immunitet va moddalar almashinuvi genlarida uchraydi, demak tabiiy tanlanish ularni qo‘llab-quvvatlagan. Zamonaviy odamlarga infeksiyalar, sovuq va baland tog‘larga moslashishda yordam bergan neandertal DNKsi ham shunday taqdirga ega bo‘lgan. Mualliflar usul statistik rekonstruksiyaga tayanishini, shuning uchun qadimiy qo‘shilmalarning sanalari va ulushlari xatolik bilan aniqlanganini, Afrika populyatsiyalari o‘tmishi bo‘yicha bahslar hali yopilmaganini ogohlantiradi.