Asosiy ma’lumotlar

  • 7-iyuldagi tuzatish va 21-sentabrdagi 309-sonli qaror hijobni to‘g‘ridan-to‘g‘ri tilga olmaydi, biroq maktablar ro‘molsiz qizlarni darsdan chetlashtirmoqda
  • 12-oktabr Ichki ishlar vazirligi 37 kishi hibsga olinganini ma’lum qildi; 233-maqola bo‘yicha ish qo‘zg‘atilgan
  • Erdog‘anning maslahatchisi O‘ktay Saral ro‘molli o‘quvchilarga ta’lim berilmasligini qabul qilib bo‘lmas deb atadi; Ozarbayjon hukmron partiyasi buni ichki ishlariga aralashuv deb javob berdi

Maktab dress-kod qoidalariga qarshi o‘quvchilar noroziligi

Ozarbayjonda maktab qoidalari hijob taqiqlanishi sifatida talqin etilishiga qarshi noroziliklar deyarli bir haftadan beri davom etmoqda. Namoyish qilayotganlar — bolalar: islomiy ro‘molli qizlar va ularning sinfdoshlari, shu jumladan birdamlik belgisi sifatida qo‘shilayotgan o‘g‘il bolalar. Mamlakatda mitinglar kam uchraydi — politsiya odatda har qanday ommaviy chora-tadbirni tarqatib yuboradi, bolalar ishtirokidagi noroziliklar esa misli ko‘rilmagan. Noroziliklar videolari ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgandan so‘ng mamlakatda Instagram va TikTok kirishi buzildi; internet-monitorlar blokirovkalarni qayd etdi, biroq hokimiyat ularning sabablarini tushuntirmadi.

Qanday qoidalar tortishuvga sabab bo‘ldi

7-iyulda Ozarbayjon umumiy ta’lim to‘g‘risidagi qonunga tuzatish kiritib, dunyoviy ta’lim tamoyilini mustahkamladi va o‘quvchilar hamda o‘qituvchilarga dress-kodlarga rioya qilishni majburladi. 21-sentabrda hukumat 309-sonli qarorni qabul qilib, maktab formasi qoidalarini qat’iylashtirdi: standart forma buzadigan yoki dunyoviy ta’limga zid keladigan qo‘shimcha kiyimlar taqiqlandi. Hijob hujjatda to‘g‘ridan-to‘g‘ri tilga olinmagan, biroq ba’zi maktab ma’muriyatlari qoidani ro‘mol taqiqlanishi sifatida talqin qilib, ro‘molli qizlarni mashg‘ulotlarga qo‘ymadi. Uyğunlik masalalarini har bir maktabning pedagogik kengashi hal qiladi. 6-oktabrdagi alohida qaror bilan o‘qituvchilar kiyimiga talablar belgilandi; ro‘molli ayollarni o‘qitishga qo‘ymagani haqida xabarlar kelib tushgan.

Huquqiy kontekst va mamlakat ichidagi pozitsiyalar

Ozarbayjon — asosan musulmon mamlakat, biroq konstitutsiyaning 18-maqolasi dinni davlatdan ajratadi va dunyoviy ta’limni talab qiladi; 42 va 48-maqolalar ta’lim huquqi va vijod erkinligini himoya qiladi. Maktablar harakatlarining tarafdorlari qoidalarning barcha o‘quvchilarga tatbiq etilishi kerak deb hisoblaydi; tanqidchilar esa diniy kiyim uchun qizlarni chetlashtirish ularning huquqlarini buzadi deyishadi. Tortishuv odatdagi siyosiy chiziqlarni kesib o‘tadi: hokimiyat tanqidchilarining bir qismi cheklovlarni qo‘llaydi, dinsiz ozarbayjonliklarning bir qismi esa ularga qarshi. Maktablarda ro‘molga cheklovlar 2010-yilda va keyingi yillarda ham noroziliklarga sabab bo‘lgan edi.

Oilalar va o‘qituvchilar guvohliklari

Bakulik, 40 yillik stajga ega adabiyot o‘qituvchisi (o‘zini faqat M.S. initsiallari bilan tanitdi) DW’ga ro‘molli qizlarning uning maktabida mashg‘ulotlarga qo‘yilmaganini aytdi: ba’zilari ro‘molni yechdi, boshqalari uyga ketdi yoki uyda o‘qishni xohladi; u qoidalarni qo‘llab-quvvatlaganini, bolalar diniy kiyim haqidagi qarorlar uchun hali juda kichik deb hisoblayishini aytadi. D.A. initsialli ota-ona DW’ga bu butun milliy hijob taqiqi emas, balki maktab formasi masalasi ekanini bildirdi. Yana bir ota-ona, cheklovlarga qarshi bo‘lgan shaxs, nashrdan oldin suhbatni bekor qildi. Bakulik Sarraf Jabborov Facebook’da qizi Sevil, boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi, ro‘molni yechishdan bosh tortgani uchun ishdan bo‘shatilganini xabar qilib, unga yangi qoidalar bo‘yicha yozma ogohlantirish berilgani haqidagi maktab buyrug‘ini e’lon qildi.

Hibsga olishlar va hokimiyatning munosabati

12-oktabr Ichki ishlar vazirligi noroziliklar bilan bog‘liq holda 37 kishining hibsga olinganini ma’lum qildi: idora versiyasiga ko‘ra, guruh maktab xodimlari bilan mojaro qilib, mol-mulkka zarar yetkazgan va maktablar ishiga hamda transport harakatiga to‘sqinlik qilishga urin gan. Jamoat tartibini buzish haqidagi 233-maqola bo‘yicha jinoiy ish qo‘zg‘atildi; Ichki ishlar vazirligi hibsga olinganlarning ismlarini aytmadi va ular orasida bolalar bor-yo‘qligini aniqlamadi. Rassom va faol Ilkin Guseynov repettitor-volontyorlarni cheklovlardan ta’sirlangan o‘quvchilar bilan bog‘lovchi loyiha ishga tushirilgandan keyin g‘oyib bo‘ldi; mahalliy OMM yaqinlariga tayanib, u politsiyaga itoatsizlik qilmagani uchun go‘yoki 30 sutkalik ma’muriy hibsga olinganini xabar qildi. Amnesty International hijobli qizlarni chetlashtirilishini qoraladi va tinch norozilik uchun hibsga olinganlarni ozod qilishga chaqirdi.

Tashqi ta’sirlar va Turkiya bilan tortishuv

Ba’zi kuzatuvchilar yangi qoidalarni Bokuning qo‘shni Eron ta’siriga va mamlakat ichidagi diniy guruhlarning o‘sishiga qarshi turish harakatlari bilan bog‘laydi; bu talqinni, mohiyatan, amaldorlar ham Eronni to‘g‘ridan-to‘g‘ri atamagan holda bo‘lishadi. Parlamentning jamoat birlashmalari va diniy muassasalar qo‘mitasi raisi Fazil Mustafo hokimiyat xorijiy ta’sir ostidagi diniy guruhlardan xavotirda ekanini aytib, qoidalarni himoya qildi. Kavkaz musulmonlari idorasi raisi Allohshukur Pashazoda ham tashqi aralashuv haqida ogohlantirdi, biroq tinch hal qilishga chaqirdi. Taxmin qilinayotgan xorijiy ishtirok mustaqil ravishda tasdiqlanmagan. 3-oktabr noroziliklar Istanbuldagi Ozarbayjon konsulligi oldida yig‘ildi. Turkiya prezidenti Rajab Tayyip Erdog‘anning maslahatchisi O‘ktay Saral cheklovlarni tanqid qilib, ro‘molli o‘quvchilarga ta’lim berilmasligini qabul qilib bo‘lmas deb atadi. Hukmron Yangi Ozarbayjon partiyasi yaqin munosabatlar ichki ishlariga aralashuvni oqlamas deb javob berdi. Ta’sirlangan oilalar uchun asosiy savol o‘zgarmagan qolmoqda: bolalar ro‘molni yechmasdan maktabga borish imkoniga ega bo‘ladimi.