Asosiy ma’lumotlar

  • SSSR va AQSH 1960-yillarda flotlarni kuzatish uchun yadro reaktorli sun’iy yo‘ldoshlar ishlab chiqardi
  • AQSH bunday sun’iy yo‘ldoshni birinchi bo‘lib 1965-yilda kosmosga chiqardi, SSSR esa 1970-yilda
  • «Kosmos-954» 1977-yil sentyabrda Baykonurdan uchirildi, 90 foizgacha boyitilgan 30 kg uran olib bordi

Kosmik poyga va orbitadagi yadro reaktorlari

Kun.uz nashrining ma’lumoticha, Ikkinchi jahon urushidan so‘ng AQSH va SSSR qurollanish poygasi va kosmosni o‘zlashtirishni ham o‘z ichiga olgan katta raqobatga kirishdi. 1960-yillarga kelib ikkala davlat odamni kosmosga chiqardi va masofasi 10–15 ming kilometrga yetadigan qit’alararo raketalarni yaratdi. Nashr ta’kidlaganidek, SSSR o‘z yutuqlarini «sotsializmning kapitalistik tuzum ustidan g‘alabasi» sifatida taqdim etishni yaxshi ko‘rardi.

Sun’iy yo‘ldoshlarga yadro reaktorlari nima uchun kerak edi

Raqobat sharoitida ikkala davlat sun’iy yo‘ldoshlarni yadro reaktorlari bilan jihozlash ustida ishlashni boshladi. Maqsad dushman flotlari, suv osti kemalari va aviyanosetslarni kuzatish edi: suv ostida va ustida yuqori aniqlikda kuzatish uchun mo‘ljallangan radiolokatsion uskunalar katta energiya talab qilardi, buni o‘sha davrning quyosh panellari ta’minlay olmasdi. Bunday apparatni birinchi bo‘lib AQSH kosmosga chiqardi: 1965-yilda SNAP (Systems for Nuclear Auxiliary Power) dasturi doirasida. Sovet apparatining birinchi turi «Romashka» deb ataldi — u sinovlardan muvaffaqiyatli o‘tdi, biroq kosmosga chiqishga ulgurmadi; SSSR reaktorli sun’iy yo‘ldoshni faqat 1970-yilda uchirdi. 1969-yilda reaktorli ikki sovet sun’iy yo‘ldoshi uchirilgandan ko‘p o‘tmay quladi, 1973 va 1974-yillarda esa yana ikkitasi parvoz paytida portladi. Nashr ma’lumotlariga ko‘ra, jami o‘n sovet yadro reaktorli sun’iy yo‘ldoshi bilan avariya sodir bo‘lgan, biroq dastur davom etdi.

«Kosmos-954»ning uchirilishi

1977-yil sentyabrda SSSR Baykonur kosmodromidan «Kosmos-954» deb nomlangan yadro reaktorli sun’iy yo‘ldoshni uchirdi. Rasmiy bayonotlarda apparat oddiy ilmiy sifatida taqdim etildi, biroq Kun.uz yozishicha, AQSH va uning ittiqdochlari uning harbiy maqsadi haqida bilardilar. Bortida boyitilgan uranda ishlaydigan kichik yadro reaktori o‘rnatilgan bo‘lib, u 90 foizgacha boyitilgan 30 kg uranni o‘z ichiga olardi. Nashr sarlavhasi apparat Kanadaga qulaganini ko‘rsatadi, biroq qulash tafsilotlari taqdim etilgan matnda mavjud emas.