Asosiy ma’lumotlar
- Buyuk Britaniya davlat qarzi 2026-yil sentyabr oxiriga kelib birinchi marta $4 trlni (3 trln funt) ortib ketdi — mutlaq ifodada rekord, ammo qarzning YaIMga nisbati o‘tgan yilgagidan past (ONS).
- Aprel–sentyabr oylarida qarz olish 97,8 mlrd funtni tashkil etdi — OBR prognozidan 6 mlrdga ko‘p, ammo o‘tgan yilgi ko‘rsatkichdan 4,4 mlrdga kam.
- Sentyabrda inflyatsiya 3,1%dan 3,5%gacha tezlashdi; qarzni xizmat ko‘rsatish xarajatlari 10,9 mlrd funtgacha oshdi (+16,6%).
Rekord davlat qarzi va o‘sib borayotgan xarajatlar
Buyuk Britaniya davlat qarzi tarixda birinchi marta to‘rt trillion dollardan oshdi. Britaniya Milliy statistika boshqarmasi (ONS) ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yil sentyabr oxiriga kelib qarz uch trillion funt sterlingga — taxminan 4,01 trln dollarga yetdi. Bu mutlaq ifodada tarixiy maksimum. Shu bilan birga, ONS baholashiga ko‘ra, qarzning YaIMga nisbati o‘tgan yilgagidan past bo‘ldi, ya’ni rekord iqtisodiyot hajmiga nisbatan ham shunday rekordni anglatmaydi.
Qarz olish prognozlardan yuqori
Faqat sentyabr oyida hukumat 24,5 mlrd funt qarz oldi — bu o‘tgan yilning shu oyiga qaraganda 1,8 mlrdga ko‘p. Moliya yilining birinchi olti oyida (aprel–sentyabr) jami qarz olish 97,8 mlrd funtni tashkil etdi — bu Byudjet javobgarligi boshqarmasi prognozidan 6 mlrdga ko‘p, ammo o‘tgan yilgi ko‘rsatkichdan 4,4 mlrdga kam. Sentyabrda qarzni xizmat ko‘rsatish xarajatlari 10,9 mlrd funtga yetdi va yillik hisobda 16,6%ga oshdi.
Inflyatsiya tezlashmoqda
Sentyabrda yillik inflyatsiya 3,5%ni tashkil etdi, avgustdagi 3,1%ga qaraganda — bu deyarli bir yil ichidagi eng yuqori ko‘rsatkich. Asosiy omillardan biri Yaqin Sharqdagi mojaro va jahon energiya narxlari o‘sishi fonida benzin va dizel yoqilg‘isi qimmatlashuvi bo‘ldi; qo‘shimcha bosim korxonalar xarajatlari tomonidan kelmoqda. Inflyatsiya Angliya bankining 2%lik maqsadli darajasidan yuqoriligicha qolmoqda. Bozorlar 5-noyabrdagi yig‘ilishda regulyator asosiy stavkani oshirishi mumkinligini kutmoqda.
Byudjet oldidan kontekst
Ma’lumotlar 28-oktabrga rejalashtirilgan byudjet taqdim etilishidan sal oldin e’lon qilindi. Moliya vaziri Jon Xili qarz olish qimmatlashgan sharoitda soliq va xarajat chora-tadbirlarini belgilashi kerak bo‘ladi. Iqtisodchilar baholashiga ko‘ra, foiz xarajatlarining o‘sishi hukumatga yangi dasturlarni soliqlarni oshirmasdan yoki qo‘shimcha qarz olmasdan moliyalash imkoniyatlarini cheklaydi.
Tarixiy ma’lumot va umumiy fon
2025-yil yanvaridayoq milliarder Rey Dalio Londonga eski qarzlarni xizmat ko‘rsatish uchun yangi kreditlar olishga to‘g‘ri keladigan «qarz o‘lim spirali» xavfi haqida ogohlantirgan edi. 2026-yil avgustida BBC Ormuz bo‘g‘ozi orqali kemachilikdagi uzilishlar tufayli iqtisodiy o‘sish deyarli to‘xtab qolish xavfi haqida xabar berdi: Britaniya Moliya vazirligining hisob-kitoblariga ko‘ra, agar cheklovlar dekabr oxirigacha saqlansa, 2027-yilda YaIM o‘sishi kutilgan 1,6% o‘rniga 0,3%gacha sekinlashishi mumkin, EY analitiklari esa uzoqroq blokada holatida iqtisodiyot 0,2%ga qisqarishi va inflyatsiya 6%dan oshishi mumkinligini taxmin qilgan. Qarz muammosi boshqa davlatlarga ham tegishli: avgustda AQSh davlat qarzi birinchi marta $40 trlndan oshdi, sentyabrda Finlyandiya qarzi rekord 90,3% YaIMga yetdi, XMF esa 2029-yilga kelib dunyo davlatlarining jami qarzi jahon iqtisodiyoti hajmidan oshib ketishi mumkinligi haqida ogohlantirgan edi.
