Asosiy ma’lumotlar

  • Yevroparlament 2026-yilgi Saxarov mukofotini XJS va uning amaldorlariga berdi
  • Qaror 9-oktabrda e'lon qilingan sudga qarshi AQSh sanksiyalaridan keyin qabul qilindi
  • Deputatlar Yevrokomissiyani YI blokirovka reglamentini qo'llashga chaqirdi; hozircha aniq qadamlar yo'q

XJS Saxarov mukofotini oldi

Yevroparlament payshanba kuni, 22-oktabr kuni, 2026-yilgi «Fikrlash erkinligi uchun» Saxarov mukofotini xalqaro huquq va adolatni himoya qilish bo'yicha faoliyati uchun Xalqaro Jinoyat Sudiga va uning oliy amaldorlariga berdi. Parlament prezidenti Roberta Metsola Strasburda g'olibni e'lon qilarib, YI «multilateralizm va xalqaro institutlarga hurmat asosida qurilganini», mukofot esa sudning muhim faoliyatini e'tirof etishini aytdi. Parlament bayonotida XJSning «javobgarlikka tortilmaganlikka qarshi global kurashdagi» roli ta'kidlanib, genotsid, harbiy jinoyatlar va insoniyatga qarshi jinoyatlar jumladan og'ir xalqaro jinoyatlar bo'yicha tergovlari, ayblovlar, sud jarayonlari va hibsga olish orderlari tilga olindi.

Sudning reaksiyasi va sanksiyalar konteksti

XJS prezidenti sudyasi Tomoko Akane mukofot «sud va uning amaldorlari sudning sud mandatasini buzishga qaratilgan sanksiyalar jumladan misli ko'rilmagan sinovlarga duch kelayotgan bir paytda» berilganini aytdi. Nashrlar ma'lumotlariga ko'ra, AQSh prezidenti Donald Tramp ma'muriyati 9-oktabrda XJSga qarshi sanksiyalarni e'lon qildi; euronews buni Isroil bosh vaziri Benyamin Netanyahuga hibsga olish orderiga tanqid va Afg'onistonda amerikalik harbiylarning harakatlari bo'yicha tergov bilan bog'laydi. AFP sanksiyalar olti oydan keyin kuchga kirishini va Vashington sudni «g'ishtdan g'isht» «demontaj qilish» niyatini bildirganini qayd etadi. DW shuningdek, bu oyda XJSning sobiq sudyasi Navi Pillay Nobel tinchlik mukofotini olganini eslatadi.

Qaror qanday qabul qilindi

XJSni sotsialistlar va demokratlar fraksiyasi (S&D) ko'tarib chiqdi, uni Renew Europe, «Yashillar/EFA» va «Chap qanot» qo'llab-quvvatladi. Raqiblar — euronews ma'lumotlariga ko'ra EPP va ECR nomzodi tanzaniyalik muxolifat yuristi Tundu Lissu hamda «Yevropa uchun vatanparvarlar» guruhi hamraisi Kinga Gal ko'tarib chiqqan eronlik egizak opa-singillar Tarane va Romina Rahimi edi. euronews manbalariga ko'ra, uchrashuvda pozitsiyalar bo'linib, qotib qoldi va qoidalar bo'yicha Lissu va XJS o'rtasida ikkinchi tur bo'lishi kerak edi. Gal oxir-oqibat betaraf qoldi, bu XJS tarafdorlariga nisbiy ko'pchilik olish imkonini berdi. Ba'zi insiderlar Lissu g'alabasini kutgan edi. Sudni ko'tarib chiqqan fransuz deputati Chloe Ridel qarorni «Donald Trampga yo'naltirilgan umid va qarshilik xabari» deb atadi.

Sudni himoya qilishga chaqiriqlar

Parlament 2025-yildan buyon, xususan AQSh tomonidan prokurorlar, sudyalar, xodimlar va hamkorlarga ta'sir qiluvchi sudga qarshi sanksiyalardan xavotir bildirdi. Deputatlar Yevrokomissiyani yevropalik kompaniyalar va fuqarolarni ayrim xorijiy sanksiyalar oqibatlaridan himoya qiluvchi YI blokirovka reglamentini faollashtirishga qayta-qayta chaqirdi va barcha YI a'zo davlatlari Rim statutining ishtirokchilari ekanligini ta'kidladi. O'tgan hafta deputatlar Yevrokomissiya raisi Ursula fon der Lyayenga «barcha vositalardan» foydalanishga chaqirib murojaat qildi. Mukofot e'lon qilingandan keyin fon der Lyayen XJS «o'z missiyasini bosim va qo'rqitishsiz, mustaqil bajarishi kerak» deb yozdi. YI tashqi siyosat rahbari Kaya Kallas 9-oktabrda sanksiyalar tahdidini «qabul qilib bo'lmaydigan» deb atadi, biroq euronews ma'lumotlariga ko'ra, YI hozircha aniq qadamlar qilmagan.

Mukofot va laureatlar haqida

Saxarov mukofoti 1988-yilda Yevroparlament tomonidan ta'sis etilgan va sovet dissidenti, Nobel laureati Andrey Saxarov sharafiga nomlangan; u inson huquqlari, demokratiya va qonun ustuvorligi himoyachilariga beriladi. Oldingi laureatlar qatorida Nelson Mandela (1988), Aung San Suu Kyi (1990), Mahsa Jina Amini va «Ayol, hayot, erkinlik» harakati (2023), Aleksey Navalniy, Maria Corina Machado, Ukraina xalqi, 2025-yilda esa jurnalistlar Andrzej Poczobut va Mzia Amaghlobeli bor. Topshirish tantanasi dekabrda Strasburda bo'lib o'tadi. AFP ma'lumotlariga ko'ra, Tanzaniyaning Chadema partiyasi rahbari Lissu 2025-yil aprelida hibsga olingan va davlatga xiyonat ayblovi bilan o'lim jazosi tahdidi ostida; 21 yoshli Rahimi opa-singillarga Eron hukumatga qarshi noroziliklardagi ishtiroki uchun mos ravishda o'lim jazosi va 36 yillik qamoq jazosi tayinlangan.