Asosiy ma’lumotlar

  • Afg‘onistonlik 20–24 yoshdagi ayollarning 28,7 foizi 18 yoshgacha turmushga chiqqan; ayrim hududlarda — har ikkinchisi
  • «Tolibon» taqiqi joriy etilgandan buyon 2,6 mln dan ortiq qiz o‘rta ta’limdan mahrum bo‘lgan
  • YUNISEF qizlar uchun maktablarni ochish va erta nikoh xavfi ostidagilarni himoya qilishga chaqirdi

Muammoning qamrovi

BMT Bolalar jamg‘armasi (YUNISEF) 11-oktabr kuni, Xalqaro qizlar kuni munosabati bilan, Afg‘onistonda erta nikohlar qizlarning ta’limi, salomatligi va kelajagiga tahdid solayotganini ma’lum qildi. 2022–2023-yillardagi so‘rovnomaga ko‘ra, 20 dan 24 yoshgacha bo‘lgan ayollarning 28,7 foizi 18 yoshgacha, 9,6 foizi esa 15 yoshgacha turmushga chiqqan. Mamlakatning ayrim hududlarida 18 yoshgacha turmushga chiqqanlarning ulushi 50 foizga, ya’ni har ikkinchi qizga teng. Erta nikohlar kam ta’minlangan va ta’limsiz oilalarda ko‘proq uchraydi.

Salomatlik va huquqlar uchun oqibatlar

YUNISEF hisobotida erta nikohlar qizlarning salomatligiga zarar yetkazishi, ta’lim olishga to‘sqinlik qilishi, hayotiy imkoniyatlarni cheklashi va zo‘ravonlik hamda ijtimoiy izolyatsiya xavfini oshirishi ta’kidlangan. Tashkilot ma’lumotlariga ko‘ra, homiladorlik va tug‘ish asoratlari Afg‘onistonda 15–19 yoshdagi qizlar o‘limining asosiy sabablaridan biri. Shu bilan birga, YUNISEF muammoning oldini olish mumkinligini qayd etadi: so‘nggi 25 yilda dunyoda qizlarning ta’limiga kiritilgan investitsiyalar, huquqiy islohotlar va ijtimoiy himoya dasturlari tufayli taxminan 68 mln erta nikohning oldi olingan.

Tashkilotning murojaatlari

YUNISEF afg‘on qizlarining ta’lim olish huquqini himoya qilish bo‘yicha qo‘shma harakatlarga chaqirdi: erta nikoh xavfi ostida turganlarni himoya qilishni kuchaytirish, muhtoj oilalarni qo‘llab-quvvatlash va tibbiyot hamda ta’limga kirish imkoniyatlarini kengaytirishni taklif qildi. Tashkilot faqat ta’lim erta nikohlarni to‘liq ildizidan qoqmasligini, biroq qizlarni maktablarda saqlab qolish ularning huquqlarini himoya qilishning eng samarali usullaridan biri ekanini ta’kidladi. YUNISEF «Tolibon» hokimiyatini 6-sinfdan yuqori sinflardagi qizlar uchun maktablarni ochishga yana bir bor chaqirdi. Tashkilotning Afg‘onistondagi vakili Tojuddin Oyevale har bir afg‘on qizi o‘z kelajagini mustaqil belgilay olishi uchun ta’lim imkoniyatlarini yaratishga chaqirdi.

Ta’lim taqiqlari va iqtisodiy oqibatlar

Murojaat 2021-yilning avgustida hokimiyatga kelganidan so‘ng «Tolibon» joriy etgan 6-sinfdan keyin qizlarni o‘qitish taqiqlari fonida yangradi; 2022-yilning dekabrida ayollarga universitetlarda ham o‘qish taqiqlandi. YUNISEFning 2026-yil avgustidagi ma’lumotlariga ko‘ra, cheklovlar joriy etilgandan buyon 2,6 mln dan ortiq qiz o‘rta ta’limga kirish imkoniyatidan mahrum bo‘ldi, bu Afg‘onistonni qizlar va ayollar uchun o‘rta hamda oliy ta’lim yopilgan yagona davlatga aylantirdi. Maktabdan tashqarida qolgan qizlar erta nikohlar, bolalar mehnati va zo‘ravonlik oldida zaifroq bo‘lib qoladi. Qashshoqlik, majburiy ko‘chish va asosiy xizmatlarning yetishmasligi vaziyatni og‘irlashtiradi: ayrim oilalar moliyaviy qiyinchiliklar tufayli xarajatlarni kamaytirish maqsadida qizlarini vaqtidan oldin turmushga beradi. 2026-yilning aprelida YUNISEF 2030-yilga borib Afg‘onistonda 20 ming ayol o‘qituvchi va 5,4 ming ayol tibbiy xodim yetishmasligi, cheklovlar tufayli iqtisodiyotga yillik zarar taxminan 84 mln dollarni tashkil etishi haqida ogohlantirgan edi.